आजच्या तथाकथित आधुनिक भारतात गुलामी संपली आहे असे आपल्याला वाटते, पण वस्तुस्थिती याच्या अगदी उलट आहे. १८ व्या शतकातील गुलामी शस्त्रांच्या धाकाने होती, तर २१ व्या शतकातील ही ‘कॉर्पोरेट गुलामी’ ईएमआयच्या साखळदंडांनी जखडलेली आहे. गॅलप नावाच्या संस्थेने केलेल्या सर्वेक्षणाचे आकडे आपल्या डोळ्यात अंजन घालणारे आहेत. जगातील ७७ टक्के लोक आपल्या कामात आनंदी नाहीत आणि भारतात तर ही परिस्थिती अधिकच भयानक आहे. १० पैकी ८ ते ९ लोक दररोज सकाळी अशा ठिकाणी कामाला जातात जिथे त्यांचे मन लागत नाही. हे कसले जीवन आहे? हे तर जिवंतपणी शांत झालेला मुडदा होण्यासारखे आहे. सर्वात धोकादायक गोष्ट ही नाही की आपण गरीब आहोत, तर सर्वात धोकादायक गोष्ट ही आहे की आपल्या स्वप्नांचा मृत्यू झाला आहे.

आपल्या देशात करिअरच्या नावाखाली एक मोठे षड्यंत्र रचले गेले आहे. पालकांच्या डोक्यात फक्त दोनच शब्द फिरत असतात – इंजिनिअर किंवा डॉक्टर. १६ व्या वर्षापासूनच विद्यार्थ्यांच्या गळ्याला या स्पर्धेचा फास लावला जातो. कोटासारख्या शहरांमध्ये तीन-चार लाख रुपये भरून मुलांवर ७०-७० तास अभ्यासाचा दबाव टाकला जातो. हा दबाव फक्त शिक्षणाचा नसतो, तर तो भविष्यातील ‘गुंतवणुकीच्या परताव्याचा’ असतो. मुलगा २२ वर्षांचा होतो तोवर त्याच्या डोक्यावर १० लाखांचे शैक्षणिक कर्ज असते. हे कर्ज फेडण्यासाठी तो २५ हजारांच्या नोकरीत स्वतःला गाडून घेतो. एकदा का ही चक्राकार गती सुरू झाली की, मग नवी दुचाकी, महागडा फोन, कार आणि मग २० वर्षांचा होम लोनचा ईएमआय! हे आहेत ते ‘सोन्याचे पिंजरे’ ज्यात आपली तरुण पिढी कैद झाली आहे.

आजचे ‘काम हेच जीवन आहे’ हे मानणारे कल्चर तर या त्रासदायक कामाचे उदात्तीकरण करत आहे. रात्री ११ वाजेपर्यंत ऑफिसमध्ये बसणे म्हणजे ‘डेडिकेशन’ आणि सुट्टीच्या दिवशीही काम करणे म्हणजे ‘ग्रोथ माइंडसेट’ अशी नवी व्याख्या तयार केली जात आहे. ७० तास काम करण्याचे सल्ले देणारे हे भांडवलदार विसरतात की, या दबावामुळे २६ वर्षांच्या तरुणांना हार्ट अटॅक येत नसून ‘पॅनिक अटॅक’ येत आहेत. ही केवळ नोकरी नाही, तर हे पद्धतशीरपणे चालवले जाणारे मानसिक शोषण आहे. शाळांपासून कॉलेजपर्यंत केवळ ‘आज्ञाधारक’ राहण्याचे शिक्षण दिले जाते, ‘संशोधक’ किंवा ‘कलाकार’ होण्याचे नाही. १२ हजार करिअरच्या संधी असताना एका सरासरी भारतीय विद्यार्थ्याला केवळ १०-१५ पर्यायांचीच माहिती असते. हे आपल्या शैक्षणिक व्यवस्थेचे सर्वात मोठे अपयश आहे.

पण या व्यवस्थेला दोष देऊन आपण आपली जबाबदारी झटकू शकत नाही. ‘पॅशन शोधा’ असे सांगणारे व्हिडिओ आपल्याला अधिक गोंधळात टाकतात. स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटीच्या संशोधनानुसार, पॅशन हा काही जमिनीखाली दडलेला खजिना नाही जो एकदा सापडला की आयुष्य सेट होईल. पॅशन हे एका रोपट्यासारखे आहे, जे अनुभवाच्या खताने आणि मेहनतीने फुलवावे लागते. कोणत्याही नवीन कामात प्रवीण होण्यासाठी फक्त २० तास लागतात. दररोज ४५ मिनिटे जर आपण एखाद्या नवीन गोष्टीसाठी दिली, तर एका महिन्यात आपल्याला समजते की ते काम आपल्यासाठी आहे की नाही. रॉजर फेडरर किंवा महेंद्रसिंह धोनी हे काही पहिल्या दिवसापासून चॅम्पियन नव्हते; त्यांनी सुरुवातीच्या काळात अनेक खेळ खेळून पाहिले आणि नंतर स्वतःचे क्षेत्र निवडले.
यश मिळवण्यासाठी केवळ आयक्यू (IQ) किंवा टॅलेंटची गरज नसते, तर ‘ग्रिट’ (Grit) म्हणजे चिकाटीची गरज असते. जर आपण आपल्या कामात इतके मग्न होऊ शकलो की आपल्याला वेळेचे, भुकेचे आणि फोनचे भान राहणार नाही, तर त्याला ‘फ्लो स्टेट’ (Flow State) म्हणतात. ही अवस्था ज्याला प्राप्त झाली, तोच खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र झाला. जपानमधील ‘इकिगाई’ (Ikigai) ही संकल्पना आपल्याला हेच शिकवते. जे तुम्हाला आवडते, ज्यात तुम्ही निष्णात आहात, ज्याची जगाला गरज आहे आणि ज्यातून तुम्हाला पैसे मिळतात – या चार गोष्टींचा संगम म्हणजे इकिगाई! अर्थात जगण्याचे प्रयोजन! पण हा संगम अर्थात प्रयोजन शोधण्यासाठी घरात बसून चालणार नाही, तर आपल्याला ‘एक्सप्लोर, एंगेज आणि एक्सेल’ या सूत्राचा वापर करावा लागेल.

ज्या देशाला आपण ‘तरुणांचा देश’ म्हणतो, त्या देशातील तरुण जर केवळ भीतीपोटी आणि फोमोमुळे (FOMO) घाणेरड्या नोकऱ्यांमध्ये अडकून पडले, तर देश नावीन्यपूर्ण शोध कसा लावणार? करिअर बदलण्यासाठी कोणतेही वय उशिरा नसते. वय ३४ असो वा ४४, जर तुम्हाला तुमची ‘आतली हाक’ ऐकू येत असेल, तर ती दाबू नका. ती अस्वस्थता जिवंत ठेवा. ईएमआयचा पिंजरा तोडण्यासाठी लगेच नोकरी सोडण्याची गरज नाही, पण एक ‘एक्झिट प्लॅन’ तयार करण्याची आणि आपला ‘साईड पॅशन प्रोजेक्ट’ सुरू करण्याची हीच खरी वेळ आहे. लक्षात ठेवा, आपण केवळ आपल्या पोटासाठी जगत नाही आहोत, तर आपण या देशाचे भविष्य आहोत. उद्या जेव्हा इतिहास लिहिला जाईल, तेव्हा आपण ‘जिवंत मढे’ म्हणून ओळखले जाऊ नये, तर आपल्या स्वप्नांचा पाठलाग करणारे ‘योद्धे’ म्हणून ओळखले जावे, हीच काळाची गरज आहे.