लेखक – प्रा.संतोष किरण माने
गेल्या काही वर्षांत ऑनलाइन शिक्षणाची वाढ अत्यंत वेगाने झाली आहे. कोविड-१९ महामारीने शाळा-महाविद्यालय बंद झाल्यामुळे विद्यार्थ्यांना घरबसल्या शिक्षण घेण्याची गरज भासली. डिजिटल शिक्षणाने पारंपरिक शिक्षणाची सीमारेषा ओलांडली आणि दूरदराजच्या भागातील विद्यार्थ्यांनाही दर्जेदार शिक्षण मिळण्याची संधी निर्माण केली. आता ई-लर्निंग, व्हिडिओ लेक्चर, वेबिनार आणि अॅप्सद्वारे शिकणे ही सामान्य प्रक्रिया बनली आहे.
ऑनलाइन शिक्षणाच्या भारतातील वाढीमागे अनेक घटक आहेत.
- तंत्रज्ञानाचा वापर:
ई-लर्निंग प्लॅटफॉर्म, अॅप्स, व्हर्चुअल क्लासरूम्स आणि डिजिटल सामग्रीमुळे शिक्षण सुलभ झाले आहे. विद्यार्थी आपले वेग आणि वेळेनुसार अभ्यास करू शकतात. - शैक्षणिक धोरणे:
सरकारने SWAYAM, DIKSHA सारख्या राष्ट्रीय डिजिटल शिक्षण उपक्रमांना चालना दिली आहे. यामुळे ग्रामीण आणि शहरी भागातील विद्यार्थ्यांना समान संधी मिळत आहेत. - अडचणी:
- इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी नसलेले ग्रामीण भाग अजूनही शिक्षणापासून वंचित आहेत.
- मुलांच्या स्वतःच्या प्रेरणेवर शिक्षण अवलंबून असल्यामुळे अनेक विद्यार्थ्यांचा अभ्यास अर्धवट राहतो.
- शिक्षकांना नवीन तंत्रज्ञान आत्मसात करण्यासाठी प्रशिक्षणाची गरज आहे.
- संशोधन व उदाहरणे:
- एका अभ्यासानुसार, ऑनलाइन शिक्षणामुळे विद्यार्थी वेळेचा उत्तम वापर करतात आणि स्वाध्यायाची सवय वाढते.
- BYJU’S, Vedantu सारख्या अॅप्सने विद्यार्थ्यांच्या गणित, विज्ञान व भाषा कौशल्यांचा विकास केला आहे.
- काही शाळा ऑनलाईन-पारंपरिक मिश्रित शिक्षण (Blended Learning) अवलंबत आहेत ज्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या समजुतीत सुधारणा झाली आहे.
ऑनलाइन शिक्षणाने शिक्षणात समावेश, डिजिटल साक्षरता आणि तंत्रज्ञानाच्या वापरास चालना दिली आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास वाढला असून शिक्षणाचे स्वरूप अधिक गतिशील झाले आहे.
सकारात्मक बाजू:
- वेळ आणि स्थळाशी निर्बंध नाहीत.
- शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांना व्यक्तिगत लक्ष देता येतं.
- डिजिटल कौशल्यांची वाढ होते.
नकारात्मक बाजू:
- इंटरनेट आणि उपकरणांची उपलब्धता आवश्यक.
- मुलांची लक्ष केंद्रित ठेवणे कठीण.
- प्रत्यक्ष संवाद कमी होतो, ज्यामुळे सामाजिक कौशल्यांवर परिणाम होऊ शकतो.
By
