अग्रलेख

दिनांक: २१ ऑक्टोबर २०२५ दिवाळी आली की प्रत्येक घर उजळतं, पण त्या प्रकाशाच्या झगमगाटामागे समाजाचं खरं प्रतिबिंब किती उजळतं?आज दिवाळी म्हणजे दिवे, फटाके, सेल्फी आणि सोशल मीडियावरील शुभेच्छा — पण तिचा खरा अर्थ, आत्मशुद्धीचा तो क्षण, हरवतोय असं वाटतं.प्रकाशाचा हा सण अंधारावर विजयाचं प्रतीक आहे, पण आज अंधार बाहेर कमी आणि आत अधिक आहे — मनात, समाजात, आणि मूल्यांमध्ये.प्रश्न असा आहे की, आपण दिवाळी फक्त साजरी करतोय का, की तिच्या अर्थावर खरोखर चिंतन करतोय? परंपरेचा प्रकाश — आणि आधुनिकतेचा झगमगाट दिवाळी ही भारतीय संस्कृतीतील केवळ उत्सव नाही, तर ती सांस्कृतिक संतुलनाचं प्रतीक आहे.प्रत्येक दिवसाला एक अर्थ — धनतेरस म्हणजे आरोग्य आणि संपन्नतेची जाणीव; नरक चतुर्दशी म्हणजे अंतर्मनातील कुरूपतेवर विजय; लक्ष्मीपूजन म्हणजे श्रमाच्या पूजनाची परंपरा; आणि भाऊबीज म्हणजे आपुलकीच्या नात्याचं संरक्षण.मात्र, आज ही प्रतीकं केवळ विधींमध्ये अडकली आहेत.मंदिरे आणि मॉल यांचं अंतर मिटलं आहे — दोन्हीकडे ‘कंज्युमरिझम’चा प्रकाश झगमगतोय. प्रश्न हा नाही की आधुनिकता चुकीची आहे, प्रश्न आहे — आपण तिच्यात स्वतःला हरवतोय का?आपण घरात दिवे लावतो, पण आत्म्याचा दिवा विझलेला असतो.आपण लक्ष्मीचं पूजन करतो, पण श्रम करणाऱ्याचं विसरतो.आणि आपण फटाके फोडतो, पण पर्यावरणाचा, प्राण्यांचा, आणि समाजाच्या शांततेचा आवाज ऐकत नाही. कोकणातील दिवाळी — निसर्गाशी नातं आणि साधेपणाचा उत्सव कोकणातील दिवाळी ही अजूनही वेगळी आहे.येथे दिवे मातीचे असतात, पण मनं सोन्यासारखी.घरासमोरच्या अंगणात रांगोळी, शेकोटी, उकडीचे मोदक, आणि गावभरचा एकत्र आनंद.येथील दिवाळी म्हणजे “आपलं आणि इतरांचं सुख एकत्र उजळवणं.”पण आता या साधेपणावर बाजारपेठेचं सावट येतंय.मातीचे दिवे आणि कोकणी फराळ यांची जागा LED लाईट्स आणि पॅकेज्ड गोडधोड घेतंय.माणसांच्या भेटींची जागा मोबाईल मेसेजेसनी घेतली आहे. दिवाळीच्या निमित्तानं गावात एकेकाळी ग्रामस्वच्छता मोहीम, एकत्र पूजा, आणि एकत्र जेवण असायचं.आज ती जागा राजकीय मंचांनी आणि बॅनरबाजीने घेतली आहे.या बदलातून आपण फक्त एक प्रश्न विचारायला हवा — “आपली दिवाळी आता एकत्रतेची राहिली आहे का, की वैभवाच्या स्पर्धेची?” दिवाळीचा सामाजिक अर्थ — प्रकाश कुणासाठी? प्रत्येक समाजात उत्सव हा समतेचा क्षण असतो.पण दिवाळीच्या बाजारपेठेत ती समता हरवली आहे.शहरांमध्ये लोक कोट्यवधी रुपयांच्या सजावट करतात, आणि त्याच शहराच्या कोपऱ्यात दिव्याशिवाय अंधारात बसलेलं घर असतं.एका बाजूला लक्झरी गिफ्ट्स, तर दुसऱ्या बाजूला रात्रपाळीतील मजूर.असा दुभंगलेला समाज दिवाळीच्या अर्थाला हरवत आहे. जर हा सण खरंच प्रकाशाचा आहे, तर तो प्रकाश फक्त श्रीमंतांच्या घरात नाही, तर दुर्बलांच्या घरात पोहोचायला हवा.एका समाजाचं आरोग्य त्याच्या उत्सवातील समावेशकतेने ठरतं — आणि आज ती हरवली आहे.अंधार म्हणजे केवळ विजेचा अभाव नाही, तो संवेदनांचा अभाव आहे. पर्यावरण आणि मूल्यांची जबाबदारी दिवाळी म्हणजे उत्साह, पण तो जबाबदारीशिवाय नको.फटाक्यांचा आवाज हा आनंदाचं नव्हे, तर बेफिकीरीचं प्रतीक बनला आहे.आज मुलं फटाके फोडतात, पण त्यांना हे शिकवलं जात नाही की त्या फटाक्याच्या कारखान्यात कोणाचं बालपण जळतं.त्या कारखान्यांतील मजूर दिवाळी साजरी करत नाहीत, ते ती “उत्पादन” करतात.आपण ती विकत घेतो, पण त्यांची वेदना विकत घेऊ शकत नाही. शिवाय, फटाक्यांमुळे वाढणारं प्रदूषण, ध्वनी, धूर, आणि प्राण्यांवर होणारा त्रास — हे सगळं आपण जाणीवपूर्वक दुर्लक्षित करतो.दिवाळीचा सण जर अंधारावर विजयाचं प्रतीक असेल, तर तो अंधार आपल्या बेफिकिरीतून दूर करणं हेच त्याचं खरं रूप आहे. दिवाळी आणि आत्मपरीक्षण — आपण कुठे चाललो आहोत? दिवाळी म्हणजे एकत्र येणं, मनं स्वच्छ करणं आणि नव्या वर्षाची नवी सुरुवात.पण आता ती फक्त सजावटीत अडकली आहे.आज आवश्यक आहे — आत्मपरीक्षण.आपण खरोखरच ‘प्रकाशाकडे’ चाललो आहोत का? की झगमगाटाच्या गर्दीत आपला मार्ग हरवतोय? दिवाळीचं खरं सार आहे — “अंधारावर विजय मिळवणं.”तो अंधार कोणता हे ठरवणं मात्र प्रत्येक माणसाचं काम आहे.काहींसाठी तो अंधार मत्सराचा आहे, काहींसाठी भ्रष्टाचाराचा, काहींसाठी नैतिक अध:पतनाचा.दिवाळीचा दिवा लावताना आपण हा अंधार ओळखतो का?जर नाही, तर तो दिवा फक्त सजावट आहे — प्रकाश नाही. दिवाळी केवळ उत्सव नाही, ती आपल्या सभ्यतेची परीक्षा आहे.प्रकाशाचा अर्थ फक्त झगमगाट नसतो — तो जागृती असतो.आज जर आपण त्या जागृतीला विसरलो, तर समाजाचा दिवा मंदावेल.दिवाळी साजरी करताना लक्षात ठेवा —“दिवा लावणं सोपं आहे, पण प्रकाश निर्माण करणं कठीण.”तो प्रकाश ज्ञानाचा असो, प्रामाणिकतेचा असो, किंवा दयाळूपणाचा — हाच खरा सण.या दिवाळीत आपण घर उजळवू, पण त्याचबरोबर अंतःकरणही उजळवू या.तेव्हाच दिवाळीचा अर्थ खरा ठरेल.