१९६२ ची पराभूत आठवण अनेकांसाठी भारत-चीन नात्याची मुख्य कहाणी आहे. पण १९६७ मध्ये नाथू ला-चो ला ह्या हिमालयाच्या कुंडांमध्ये घडलेली घटना तीच प्रतिकूल मानसिकता तोडणारी होती — आणि विजयाची एक वेगळी कहाणी लिहिली. Watershed 1967 हे पुस्तक त्या विसरलेल्या परंतु निर्णायक अध्यायाला उजेडात आणते. लेखक Probal DasGupta यांनी सैन्यदृष्ट्या आणि मानवी कथाकांनी हा प्रसंग पुन्हा जागृत केला आहे — इतिहासात गहाळ झालेल्या त्या जखमेला भरून काढण्याचा आणि यशाचे महत्त्व समजावण्याचा हा प्रयत्न आहे.

Probal DasGupta हे सेवानिवृत्त सैन्य अधिकारी आणि ओघवान विचारवंत आहेत. लष्करी जीवनानंतर त्यांनी आंतरराष्ट्रीय संबंध व सामरिक धोरणांवर लेखन व संशोधन केले आहे. त्यांच्या लेखनातून स्रोतांशी जवळीक, मैदानातील अनुभव आणि धोरणात्मक तर्क यांची तिन्ही एकत्रित होऊन स्पष्ट झलक मिळते. Watershed 1967 हा त्यांचा सैन्य-इतिहासावरचा ठासदार, पण वाचकाभिमुख प्रयत्न आहे — ज्यात अधिकाऱ्यांच्या मुलाखती, युद्धनकाशे आणि प्राथमिक दस्तऐवजांचा भावनिक व व्यावहारिक वापर दिसतो.

Watershed 1967: India’s Forgotten Victory Over China हे इतिहास-सैन्यप्रकारातील नॉनफिक्शन अंश आहे. १७ फेब्रुवारी २०२० रोजी प्रकाशित झालेल्या या ग्रंथात नाथू ला व चो-ला येथे १९६७ मध्ये घडलेल्या सैन्य आदान-प्रदानांचे सखोल विवेचन आहे. लेखकाने या संघर्षाचा आराखडा १९६२ च्या पराभवाच्या पाश्र्वभूमीवरून सुरू करत, १९६५ च्या भारत-पाक युद्धाचे संदर्भ लागू करून पुढे नेलेला आहे — त्यामुळे वाचकाला त्या काळातील सामरिक, राजकीय आणि मनोवैज्ञानिक वातावरणाची संपूर्ण फळी दिसते.

पुस्तक तीन तऱ्हेत विभागलेले आहे: प्रथम — युद्धापूर्वीची राजकीय व सैन्यस्थिती; दुसरे — नाथू ला आणि चो-ला येथील वास्तविक घटना, रणनिती आणि जवळून आलेले अनुभव; तिसरे — संघर्षाचा दीर्घकालीन प्रभाव आणि त्याचा भारताच्या मनोवृत्तीवरील परिणाम. DasGupta यांनी फक्त रणनैतिक सनाचरणं नाही, तर त्या ठिकाणी लढलेल्या सैनिकांची कहाणी, कमांडरांचे निर्णय, आणि हवामान-भूपरिस्थितीचा प्रयोग या सारे पैलू मिसळून मांडले आहेत. पुस्तकात वापरलेले नकाशे, दस्तऐवज आणि प्रत्यक्ष मुलाखतींचे तुकडे वाचकाला त्या काळात उभं करतात — मानहानीचे स्वरूप नाही, तर परिस्थितीशी लढणाऱ्या माणसांचे चेहर्यांचे संवाद यातून उलगडतात.

हे पुस्तक केवळ सैन्यप्रेमींपुरते मर्यादित नाही; ते राजकारण-धोरण-इतिहासात रस असलेल्या सामान्य वाचकासाठीही सहज आत्मसात करता येण्यासारखे आहे. लेखकाची भाषा तणलेली, पण स्पष्ट आहे; तांत्रिक भाग आवश्यकतेनुसार दिलेले आहेत आणि भावनात्मक प्रवाह कायम राखणारा आहे. शिकवण यथार्थ आणि लख्ख आहे — १९६७ चा विजय म्हणजे फक्त तरुण सैनिकांचा पराक्रम नव्हे, तर राष्ट्राच्या मनोबलाचा पुनरुत्थानच होता.

प्रारंभ १९६२ नंतर भारताच्या संरक्षणयोग्यतेच्या पुनर्गठनेच्या अवस्थेत होतो — साधने वाढवणे, प्रशिक्षणे घट्ट करणे आणि सीमावर्ती तैनाती वाढवणे. नाथू ला व चो-ला ह्या घाटीवर छोट्या पातळीत सुरू झालेल्या तणावांनी १९६७ मध्ये विस्फोटक रूप धारण केले. पुस्तकात त्याच विस्फोटाचे तांत्रिक कारण, रणनिती, आणि युद्धातील क्षणचित्रे घेऊन वाचकाला न घाबरता समोर ठेवले आहे. नाथू ला मध्ये भारताने चिनी ताकदींना रोखले तर चो-ला मध्ये सखोल प्रत्युत्तर दिले — आणि त्या प्रत्युत्तराचा भौगोलिक तसेच मनोवैज्ञानिक परिणाम मोठा ठरला. लेखक दाखवतो की हा विजय केवळ स्फोटक स्ट्राइक नव्हता; तो भारताच्या आत्मविश्वासाला मिळालेला ऐतिहासिक टोकटीन होता — कारण १९६२ नंतर देशाच्या धोरणात आणि सैन्य-योजनेत मोठे बदल झाले होते.

नवीन इतिहास उजेडात आणणे: १९६७ चे प्रसंग बहुतेक चर्चेत राहिले नाहीत; DasGupta यांनी ते पुन्हा इतिहासात आणले.

माइक्रो-नॅरेटिव्हसह मॅक्रो-दर्शना: सेनादलातील वैयक्तिक किस्से रणनैतिक विश्लेषणाशी मिळवले गेले आहेत — त्यामुळे वाचकाला दोन्ही स्तरांचा अनुभव मिळतो.

रणनैतिक आणि भौगोलिक विवेचन: हिमालयातील भूपरिस्थितीचा लढाईवरचा प्रभाव, उंचीचा फायदा, आणि पुरवठा-रेखांचा खेळ या सर्वांचा जिवंत वर्णन आहे.

स्रोत-आधारित लेखन: प्राथमिक दस्तऐवज, नकाशे आणि प्रत्यक्ष मुलाखती यांचा वापर पुस्तकाला प्रमाणभूत बनवतो.

मनस्तत्वीय प्रभावाचा आढावा: फक्त शस्त्रास्त्र्याशी नाही, तर देशाच्या आत्मविश्वासाशी संबंधित परिणामही लेखक धीटपणे सांगतो.

काही वाचकांना पुस्तकातील तांत्रिक सैन्यतत्त्वे (ऑपरेशनल तपशील, फायरपॉवर तुलने) थोडी क्लिष्ट वाटू शकतात; सामान्य ऐतिहासिक रसिकांना त्या भागात लक्ष जमत नाही. तसेच, पुस्तक १९६७ नंतरच्या पुढील सीमाविवादांशी (२००० नंतरचे) थेट सलंग्नता किंवा तुलना फार खोलात मांडत नाही — ज्यामुळे आधुनिक धोरणात्मक संदर्भात काही वाचकांना जोडणी कमी वाटू शकते. परंतु हे दोष पुस्तकाच्या मूळ उद्देशाला कमी करत नाहीत — विसरलेल्या विजयाला पुन्हा ऐकवणे.

Watershed 1967 हे पुस्तक सैन्यइतिहास, भारत-चीन संबंध आणि सीमावाद यांत रस असणाऱ्या वाचकांसाठी उपयुक्त ठरते. जर तुम्हाला १९६२-नंतरच्या भारताच्या सामरिक पुनरुडाणाची, नाथू ला-चो ला सारख्या विसरलेल्या स्मरणस्थळांची — आणि त्या स्मरणांनी निर्माण केलेल्या मनोवैज्ञानिक बदलांची सखोल समज हवी असेल, तर हे पुस्तक करुणेसंघर्षातलं ते पान वाचण्याजोग आहे. लेखकाचे निष्पक्षदृष्टे, स्रोतआधारित मांडणी आणि माणूसकेंद्रित कथाकथन हे ग्रंथाचे बळ आहे.
SEO-friendly शब्दजोडी (जसे की India China 1967, Nathu La Cho La battle, India military history, border conflict 1967) लेखात नैसर्गिकपणे मिसळले आहेत, ज्यामुळे शोधांत पुस्तक सहज उभं राहू शकतं — परंतु मुख्यतः हे काम इतिहासाच्या विसरलेल्या पानाला पुन्हा जागवण्याचं आहे.

Watershed 1967 — पेपरबॅक आणि ई-बूक स्वरूपात उपलब्ध आहे. युद्ध इतिहास, सामरिक धोरण आणि भारत-चीन सीमा संघर्ष यांचे अध्ययन करणाऱ्यांनी हे पुस्तक नक्की हातात घ्यावे — कारण ते आपल्याला इतिहासाचे एक विसरलेले पान पुन्हा वाचवून देईल.