📰 लोटे एमआयडीसीत प्रदूषण वाद; सोनपात्र नदी दूषित, चार कारखान्यांवर गुन्हे

रत्नागिरी | ५ नोव्हेंबर २०२५:
रत्नागिरी जिल्ह्यातील लोटे एमआयडीसी परिसरात अलीकडेच गंभीर पर्यावरणीय प्रदूषणाच्या तक्रारी समोर आल्या असून, प्रशासनाने तातडीने कारवाई करत चार कारखान्यांविरुद्ध पर्यावरण संरक्षण कायद्यान्वये गुन्हे दाखल केले आहेत. कोतवली परिसरातील सोनपात्र नदीत रासायनिक सांडपाणी सोडल्याने नदीचे पाणी दूषित झाले असून, गावकऱ्यांच्या आरोग्यावर परिणाम होण्याचा धोका निर्माण झाला आहे. स्थानिक नागरिक, सामाजिक संघटना आणि पर्यावरण कार्यकर्त्यांच्या सातत्यपूर्ण तक्रारीनंतर ही कारवाई सुरू झाली असून, तपास अजूनही सुरूच आहे.

🏘️ प्रदूषणाची पार्श्वभूमी आणि घटनाक्रम

लोटे एमआयडीसी हे कोकणातील प्रमुख औद्योगिक क्षेत्र. गेल्या काही महिन्यांपासून परिसरात दुर्गंधी, पाण्याचा रंग बदलणे, मासे मृत अवस्थेत आढळणे यासारख्या समस्या वारंवार नोंदवल्या जात होत्या. ग्रामस्थांनी यासंदर्भात प्रशासनाकडे तोंडी आणि लेखी स्वरूपात तक्रारी पाठवल्या.

कोतवली गावच्या हद्दीतील सोनपात्र नदी परिसरात स्थानिकांना—

विहिरीचे पाणी पिवळसर

शेतजमिनींच्या मातीची गुणवत्ता घट

पशु-पक्ष्यांमध्ये अस्वस्थता

अशा लक्षणांचा अनुभव येऊ लागला.

त्यानंतर पर्यावरण विभाग, प्रदूषण नियंत्रक मंडळ व पोलिसांनी संयुक्त पाहणी केली. नदी, परिसरातील सॉपल (लहान नाले) आणि कारखान्यांच्या ड्रेनेज सिस्टिममधून पाण्याचे नमुने घेतले. लॅब तपासणीत केमिकल अवशेषांचा स्तर अत्यंत जास्त प्रमाणात आढळल्याचे प्राथमिक निष्कर्ष समोर आले.

यातून काही कारखान्यांकडून सांडपाणी प्रक्रियेशिवाय नदीत सोडल्याचे अधोरेखित झाल्यानंतर कारवाईचा मार्ग तयार झाला.

🧾 प्रशासनाची कृती व कायदेशीर पावले

पर्यावरण संरक्षण कायदा व प्रदूषण नियंत्रण नियमांतर्गत चार कारखान्यांविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत.

संबंधित कारखान्यांचे नाव गोपनीय

पुढील तपास स्वतंत्र समितीकडे

सध्या—

कारखान्यांकडील नोंदी (effluent reports)

सांडपाणी प्रक्रिया यंत्रणेची (ETP) स्थिती

धुराड्यावरील फिल्टर तपासणी

ही प्रक्रिया सुरू आहे.

पर्यावरण तज्ज्ञांनी यावर प्रतिक्रिया देताना सांगितले—

“सांडपाण्याचा थेट निचरा हा गंभीर गुन्हा आहे. यामुळे जमिनीचे, पाण्याचे आणि हवा गुणवत्तेचे अपरिवर्तनीय नुकसान होते.”

गुन्हे दाखल झाल्यानंतर आता कारखान्यांचा परवाना नूतनीकरण, उत्पादन बंद करणे, दंड व भरपाई खर्च वसूल करणे यावर पुढील कार्यवाही अपेक्षित आहे.

👥 स्थानिक प्रतिक्रिया आणि सामाजिक परिणाम

सोनपात्र नदी हा परिसरातील जीवनदायी जलस्रोत.

पिण्याच्या पाण्यासाठी

शेतीसाठी

मासेमारीसाठी

या नदीवर अवलंबून असलेल्या गावकऱ्यांनी प्रदूषणाच्या वाढत्या प्रमाणावर तिव्र नाराजी व्यक्त केली आहे.

स्थानिकांच्या मते—

“नदीत पाणी काळसर दिसतं. मासे मृत अवस्थेत आढळले. शेतकऱ्यांच्या पिकांवर परिणाम झाला. प्रशासनाने तातडीने कारखाने बंद करावेत.”

सामाजिक संघटनांनी—

नदी स्वच्छता मोहीम

आरोग्य तपासणी शिबिरे

माहिती अधिकार अर्ज

अशा उपक्रमांचे नियोजन सुरू केले आहे.

आरोग्य तज्ज्ञांनी चेतावणी दिली की असे रसायनयुक्त पाणी—

पचनसंस्था

त्वचारोग

श्वसन समस्या

या गंभीर परिणामांना कारणीभूत ठरू शकते. बालक, ज्येष्ठ नागरिक, पशुधन हे सर्वाधिक संवेदनशील गट आहेत.

🏛️ प्रशासनिक दिशा व पुढील पावले

पर्यावरण विभागाने तपास गतीने सुरू ठेवत काही प्रमुख उपाययोजना राबविण्याची घोषणा केली आहे:

नदी व परिसराची स्वच्छता

सांडपाणी प्रक्रिया यंत्रणा (ETP) तपासणी

नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या कारखान्यांवर दंड

प्रदूषण सर्वेक्षण अहवाल — 30 दिवसांत सादर

ग्रामस्थांसाठी आरोग्य शिबीर

प्रशासनाने नदीच्या पाण्याचे साप्ताहिक नमुने घेण्याचा निर्णय घेतला असून, अहवाल सार्वजनिक करण्याची मागणीही वाढली आहे.

एमआयडीसी प्रशासन आणि जिल्हाधिकारी कार्यालयाने स्वतंत्र चौकशी समिती स्थापन करून जबाबदार कारखानदारांवर कठोर कारवाई करण्याचे संकेत दिले आहेत.

लोटे एमआयडीसी परिसरात प्रदूषणासंदर्भात प्रथमच चार कारखान्यांवर गुन्हे दाखल झाले आहेत. हा निर्णय पर्यावरण संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्वाचा मानला जातो.

सोनपात्र नदीचे संरक्षण आणि ग्रामीण नागरिकांच्या आरोग्याचे रक्षण हे प्रशासनाचे प्राधान्य आहे. दोषींवर कठोर कारवाई, नुकसानभरपाई व नदी संरक्षक प्रकल्प राबविणे अपेक्षित आहे.

या प्रकरणामुळे कोकणातील औद्योगिक विकास व पर्यावरण संरक्षकतेत संतुलन कसे राखावे, हा प्रश्न अधिक तीव्रतेने पुढे आला आहे.