हांगझोऊ, ११ ऑगस्ट २०२५: चीनमधील डीपसीक या नवख्या स्टार्टअपने २०२४ च्या अखेरीस आपला डीपसीक-व्ही३ हा कृत्रिम बुद्धिमत्ता मॉडेल (AI) सादर करून जागतिक तंत्रज्ञान बाजारात खळबळ माजवली. या मॉडेलने अमेरिकेतील ओपनएआयच्या जीपीटी-४, अँथ्रॉपिकच्या क्लॉड ३.५ सॉनेट आणि गुगलच्या जेमिनी १.५ प्रो यांसारख्या आघाडीच्या मॉडेल्सशी स्पर्धा केली आहे. विशेष म्हणजे, डीपसीकने हे मॉडेल अत्यंत कमी खर्चात आणि कमी संगणकीय संसाधनांसह तयार केले, ज्यामुळे जागतिक बाजारात जवळपास एक ट्रिलियन डॉलर्सचे नुकसान झाले. पण प्रश्न उरतो: डीपसीकने खरंच AI मध्ये क्रांती घडवली आहे का?

बाजारावर परिणाम आणि खळबळ

२७ जानेवारी २०२५ रोजी डीपसीक-व्ही३ च्या सादरीकरणानंतर जागतिक तंत्रज्ञान बाजारात मोठी उलथापालथ झाली. अमेरिकेतील नॅस्डॅक निर्देशांक ३ टक्क्यांनी घसरला, तर एनव्हिडिया, मेटा आणि मायक्रोसॉफ्ट यांसारख्या AI क्षेत्रातील आघाडीच्या कंपन्यांच्या समभागांना मोठा फटका बसला. एनव्हिडियाचे समभाग तब्बल १७ टक्क्यांनी खाली आले, ज्यामुळे त्यांचे बाजारमूल्य काही तासांत शेकडो अब्ज डॉलर्सने कमी झाले. डीपसीकच्या दाव्याने गुंतवणूकदारांमध्ये भीती पसरली की, AI च्या विकासासाठी प्रचंड संगणकीय शक्ती आणि खर्चाची गरज नाही, ज्यामुळे विद्यमान AI व्यावसायिक मॉडेल्सवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे.

डीपसीकचे मॉडेल ओपन-सोर्स आहे, म्हणजेच त्याचे प्रशिक्षण तंत्र आणि मॉडेल आर्किटेक्चर सर्वांसाठी उपलब्ध आहे. यामुळे AI क्षेत्रात प्रवेशाच्या अडथळ्यांना कमी करत, छोट्या कंपन्या आणि नवउद्योजकांना स्पर्धेत उतरण्याची संधी मिळाली आहे. डीपसीक-व्ही३ ने गणित, कोडिंग आणि दीर्घ संदर्भ असलेल्या कार्यांमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी दाखवली आहे. कंपनीच्या मते, हे मॉडेल १३ ट्रिलियन टोकन्सवर प्रशिक्षित आहे आणि त्यात ६७१ अब्ज पॅरामीटर्स आहेत, जे त्याच्या प्रतिस्पर्ध्यांपेक्षा कमी असले तरीही त्याची कार्यक्षमता अप्रतिम आहे.

तांत्रिक नवकल्पना आणि अमेरिकेच्या निर्बंधांचा परिणाम

डीपसीकच्या यशामागे त्यांच्या तांत्रिक नवकल्पनांचा मोठा वाटा आहे. अमेरिकेच्या अत्याधुनिक AI चिप्सवरील निर्यात निर्बंधांमुळे डीपसीकला कमी शक्तिशाली हार्डवेअरवर काम करावे लागले. यासाठी त्यांनी मल्टी-टोकन प्रेडिक्शन, मल्टी-हेड लेटंट अटेंशन आणि रिवॉर्ड मॉडेलिंगसारख्या नवीन तंत्रांचा वापर केला. यामुळे त्यांचे मॉडेल केवळ ८-बिट क्वांटायझेशनवर चालते, जे पारंपरिक ३२-बिट मॉडेल्सपेक्षा कमी संसाधने वापरते. या कार्यक्षमतेने AI विकासाच्या “मोठे म्हणजे चांगले” या समजाला आव्हान दिले आहे.

काउंटरपॉईंट रिसर्चचे मुख्य AI विश्लेषक वेई सन यांनी बीबीसीला सांगितले, “डीपसीकने सिद्ध केले आहे की मर्यादित संगणकीय संसाधनांसह अत्याधुनिक AI मॉडेल्स विकसित होऊ शकतात.” यामुळे अमेरिकेच्या ‘स्मॉल यार्ड, हाय फेन्स’ धोरणावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले आहे, ज्याने चीनला अत्याधुनिक चिप्सपासून वंचित ठेवण्याचा प्रयत्न केला होता.

आंतरराष्ट्रीय आणि भू-राजकीय परिणाम

डीपसीकच्या यशाने अमेरिका-चीनमधील AI स्पर्धेला नवीन वळण दिले आहे. तज्ज्ञ वेंडी चांग यांनी मर्केटर इन्स्टिट्यूटसाठी सांगितले की, “डीपसीकने चीनच्या AI क्षेत्रातील स्थानाला नव्याने परिभाषित केले आहे. चीन आता केवळ अनुयायी नाही, तर तो एक सक्षम स्पर्धक आहे.” यामुळे अमेरिकेतील तंत्रज्ञान कंपन्यांना आपल्या रणनीतीचा पुनर्विचार करावा लागत आहे. ओपनएआयने अलीकडेच दोन ओपन-सोर्स मॉडेल्स जाहीर केली, जी डीपसीकच्या यशाने प्रेरित असल्याचे मानले जाते.

मात्र, डीपसीकच्या यशाला काही आव्हानेही आहेत. अमेरिकेच्या गुप्तचर यंत्रणांनी असा दावा केला आहे की, डीपसीकने चीनच्या लष्करी आणि गुप्तचर यंत्रणांना समर्थन दिले आहे, ज्यामुळे ऑस्ट्रेलिया, तैवान, दक्षिण कोरिया आणि इटली यांसारख्या देशांनी सरकारी उपकरणांवर डीपसीकच्या वापरावर बंदी घातली आहे. तसेच, डीपसीकच्या गोपनीयता धोरणावर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत, कारण वापरकर्त्यांचा डेटा चीनमध्ये संग्रहित केला जाऊ शकतो, ज्यामुळे डेटा सुरक्षेची चिंता वाढली आहे.

डीपसीकने AI बदलले का?

तज्ज्ञांचे मत आहे की, डीपसीकने AI क्षेत्रात क्रांती घडवली नसली, तरी त्याने कार्यक्षमता आणि प्रवेशयोग्यतेच्या दृष्टिकोनातून महत्त्वपूर्ण बदल घडवला आहे. ब्लूमबर्गच्या अहवालानुसार, AI तज्ज्ञ कै-फू ली यांनी सांगितले की, डीपसीकचे मॉडेल ओपनएआयच्या मॉडेल्सइतके सक्षम आहे, पण त्याचा खर्च केवळ २ टक्के आहे. यामुळे AI च्या व्यावसायिक मॉडेल्सवर पुनर्विचार होत आहे, ज्यामुळे मध्यमवर्गीय सॉफ्टवेअर आणि ॲप्लिकेशन्सवर अधिक लक्ष केंद्रित होत आहे.

पुढे काय?

डीपसीकच्या यशाने AI विकासाला नवीन दिशा दिली आहे, परंतु त्याची गती टिकवणे आव्हानात्मक आहे. डीपसीक-व्ही४ च्या निर्मितीत अत्याधुनिक चिप्सच्या कमतरतेमुळे अडथळे येत आहेत. तरीही, या घडामोडींमुळे जागतिक AI क्षेत्रात स्पर्धा वाढली आहे आणि येत्या काही वर्षांत AI ची किंमत आणि प्रवेशयोग्यता यावर मोठा परिणाम होईल, अशी अपेक्षा आहे.