“स्वर्ग” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काश्मीरची दुसरी बाजू काय आहे? This World Below Zero Fahrenheit वाचताना हा प्रश्न सतत डोक्यात राहतो. ऑगस्ट 2019 मध्ये अनुच्छेद 370 रद्द केल्यानंतर काश्मीरमध्ये जे बदल घडले, ते केवळ राजकीय नव्हते, तर मानवी आयुष्याच्या प्रत्येक पैलूत पोहोचणारे होते. Suhas Munshi यांनी या पुस्तकातून त्या बदलांचा प्रामाणिक, जिवंत आणि वेधक आलेख उभा केला आहे.

Suhas Munshi हे अनुभवी पत्रकार असून काश्मीरमधील सामाजिक-राजकीय घडामोडींवर दीर्घकाळ लेखन करत आहेत. Hindustan Times, Outlook यांसारख्या माध्यमांत त्यांनी काम केलं असून, त्यांचा दृष्टिकोन हा स्थानिक वास्तवाशी जोडलेला आहे. This World Below Zero Fahrenheit या पुस्तकातून त्यांनी काश्मीरची वेदना, विरोध, आणि अदृश्य राहिलेली मानवी कहाणी यांना शब्द दिले आहेत. Munshi यांची ताकद म्हणजे ते घटनांकडे केवळ अहवाल म्हणून पाहत नाहीत, तर त्या घटनांच्या मागे उभ्या राहिलेल्या व्यक्तींशी संवाद साधून त्यांना आवाज देतात.

This World Below Zero Fahrenheit हे नॉनफिक्शन / समाज-राजकीय निबंध / ट्रॅव्हलोग या प्रकारातलं पुस्तक आहे. 2021 मध्ये Penguin India ने प्रकाशित केलेलं हे पुस्तक काश्मीरमधल्या 5 ऑगस्ट 2019 नंतरच्या घडामोडींचं दस्तऐवजीकरण आहे.

Munshi पुस्तकात “लोकांच्या नजरेतून” काश्मीर दाखवतात. गावे, लहान वस्ती, श्रीनगरसारखी शहरे — या सगळीकडे फिरताना ते लोकांशी बोलतात. एखाद्या शेतकऱ्याच्या दैनंदिन संघर्षात त्यांना “राजकारण” सापडतं. एखाद्या कवीच्या जळालेल्या घरातून त्यांना “इतिहासाची राख” दिसते.

कवी Madhosh Balhami यांच्या घराच्या आगीत जळालेल्या ग्रंथालयाचं वर्णन हे पुस्तकातील सर्वात हृदयस्पर्शी प्रसंगांपैकी एक आहे. त्याचबरोबर, Bakarwal समुदायाच्या जगण्यातील भटकंती आणि असुरक्षितता ही कहाणी केवळ समाजशास्त्र नव्हे तर अस्तित्वाचा प्रश्न बनते.

Munshi यांचा हेतू घटना मोजणं नाही, तर त्या घटनांचा मानवी स्पंदनाशी असलेला संबंध दाखवणं आहे. “स्वर्ग” म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या भूमीत वास्तवात किती वेदना, किती संघर्ष आणि किती आवाज दाबून ठेवले गेले आहेत — हे वाचकाला सतत जाणवत राहतं.

हे पुस्तक फक्त राजकीय विश्लेषण नाही, तर ते मानवी कथांचा संग्रह आहे. प्रत्येक अध्याय वेगळ्या व्यक्तिरेखेभोवती फिरतो — शेतकरी, कवी, गावकरी, विद्यार्थ्यांचा गट किंवा अल्पसंख्यांक समाज. एकत्रितपणे हे सर्व अध्याय एका मोठ्या, वेदनादायी पण अत्यावश्यक चित्राला आकार देतात.

पुस्तक 5 ऑगस्ट 2019 पासून सुरू होतं. अनुच्छेद 370 हटवल्यानंतरच्या वातावरणात काश्मीरमध्ये शांततेपेक्षा अधिक गडद शांतता पसरलेली होती. लेखक गावे-शहरे फिरून लोकांच्या कथा गोळा करतो. प्रत्येक अध्याय वेगळी दृष्टी देतो: एखाद्या शेतकऱ्याचं हतबल आयुष्य, कवीचं जळालेलं घर, तरुणांच्या स्वप्नांवर पडलेली सावली.

ही कथा एखाद्या सततच्या प्रवासासारखी आहे — ज्यात भूगोल, राजकारण, इतिहास आणि मानवी भावना एकत्र मिसळून नवं वास्तव उभं होतं.

भाषा शैली: सरळ, भावनिक आणि संवादात्मक — पत्रकारितेची स्पष्टता आणि साहित्यिकता एकत्र मिसळते.

जिवंत उदाहरणं: जळालेलं ग्रंथालय, प्रवासात भेटलेले कुटुंब, Bakarwal समाजाचा संघर्ष.

दृश्यात्मक वर्णन: हिमाच्छादित डोंगर, धुक्यातलं श्रीनगर, ओस पडलेली गावं — वर्णन वाचकाच्या डोळ्यांसमोर उभं राहतं.

मानवी केंद्रबिंदू: राजकारण हा केवळ पार्श्वभूमी आहे; मूळ कथानक हे माणसांचं आयुष्य आहे.

कमकुवत बाजू

काही वाचकांना पुस्तकाचा प्रवाह विस्कळीत वाटू शकतो, कारण प्रत्येक अध्याय वेगळ्या व्यक्तिरेखेत गुंतलेला आहे.

धोरणात्मक विश्लेषण किंवा आकडेवारी शोधणाऱ्यांसाठी हे पुस्तक अपुरं ठरू शकतं — हे अनुभवप्रधान आहे.

काही घटना खूप थोडक्यात आटोपतात, ज्यामुळे अधिक खोलवर जाण्याची अपेक्षा पूर्ण होत नाही.

समीक्षात्मक दृष्टिकोन

This World Below Zero Fahrenheit हे पुस्तक काश्मीरच्या बदलत्या वास्तवाला मानवी रूप देतं. पत्रकार म्हणून Munshi यांनी घटनेच्या थरांना एकामागून एक उलगडलं आहे, पण त्यांचा फोकस आहे “लोकांवर” — शासनावर नव्हे.

या पुस्तकाची ताकद म्हणजे ते वाचकाला अस्वस्थ करतं. “स्वर्ग” म्हणून विकली जाणारी जागा वास्तवात किती संघर्षांनी व्यापलेली आहे हे समजल्यावर आपण प्रश्न विचारायला लागतो — काय खरं आहे? काय झाकलं गेलं आहे?

Konkandhara च्या वाचकांसाठी हे पुस्तक विशेष महत्त्वाचं आहे, कारण काश्मीरची ही कहाणी केवळ काश्मीरपुरती नाही. प्रत्येक समाजात अशी विस्मृती, संघर्ष आणि शांततेत दडलेली वेदना असते. Munshi यांचं लेखन त्या वेदनेला आवाज देतं.

निष्कर्ष (५०–७० शब्द)

This World Below Zero Fahrenheit हे पुस्तक केवळ प्रवासवर्णन नाही, तर मानवी संघर्षांचा आरसा आहे. हे दाखवते की राजकारण निर्णय घेतं, पण त्याची किंमत लोक देतात.

“जमीन विसरली तरी लोकांची व्यथा कायम राहते.”
“इतिहास जळून गेला तरी राखेतून आवाज उठतोच.”