पुस्तकाचं नाव: Republic of Bihar
लेखक: अरविंद एन. दास
प्रकाशक: Penguin Books India (1992)
Introduction

“भारताची लोकशाही म्हणजे विविधतेचं व्यवस्थापन” — पण बिहारमध्ये ही विविधता संघर्ष, तणाव आणि असमानतेच्या जाळ्यात इतकी गुंतली की ते राज्य स्वतःचं गणराज्य वाटू लागलं. Republic of Bihar मध्ये अरविंद एन. दास यांनी या राज्याचं राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक वास्तव अनावृतपणे मांडलं आहे. जात, जमीनदारी, गुन्हेगारी आणि सत्तासंघर्ष यांची सांगड इतकी खोलवर रुजली आहे की बिहार समजणं म्हणजे भारताच्या लोकशाहीतील गुंतागुंतीची मूळं समजणं होय.

लेखक परिचय

अरविंद नारायण दास (1949–2000) हे भारतीय पत्रकार, इतिहासकार आणि समाजशास्त्रज्ञ म्हणून प्रसिद्ध होते. त्यांनी Times of India, Hindustan Times यांसारख्या प्रमुख माध्यमांतून राजकीय व सामाजिक विश्लेषण केलं. बिहारच्या जमीनदारी व्यवस्थेचा, ग्रामीण समाजाचा आणि जातीय राजकारणाचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला. Republic of Bihar (1992) हे त्यांचं सर्वात चर्चेतलं पुस्तक ठरलं. याशिवाय India Invented आणि The Bihar Story ही त्यांची इतर उल्लेखनीय पुस्तकं आहेत. त्यांची शैली पत्रकारितेच्या धारदार टोनसोबत शास्त्रीय विश्लेषणाची सांगड घालणारी होती, ज्यामुळे त्यांचं लेखन एकाच वेळी प्रवाही आणि विचारप्रवण वाटतं.

पुस्तक परिचय

Republic of Bihar हे पुस्तक बिहारच्या राजकीय इतिहासाचं, सामाजिक संघर्षाचं आणि आर्थिक मागासलेपणाचं विस्तृत चित्रण करतं. 1992 मध्ये प्रकाशित झालेलं हे पुस्तक त्या काळच्या राजकीय उलथापालथीचं जिवंत दस्तऐवज आहे.

दास यांनी ठामपणे सांगितलं आहे की बिहार हा केवळ एक भारतीय राज्य नाही, तर भारताच्या समस्यांचा “concentrated form” आहे. जातीय रचना, जमीनदारीची परंपरा, प्रचंड गरिबी आणि विकासाचा अभाव या चारही घटकांनी बिहारचं राजकारण आकारलं आहे.

ग्रंथात काँग्रेसच्या वर्चस्वाचा काळ, त्याचा ऱ्हास, आणि त्यानंतर प्रादेशिक पक्षांचा उदय मांडलेला आहे. मंडल आयोगानंतर ओबीसी आणि वंचित घटकांचं राजकारणातलं स्थान निर्णायक झालं. लेखक ग्रामीण बिहारचं वास्तव उलगडतात — जिथे जमीन सुधारणा अपूर्ण राहिल्या आणि उच्चवर्णीय जमीनदार व दलित-ओबीसी शेतकरी यांच्यातील संघर्ष राजकीय स्वरूप धारण करू लागला.

दास यांनी भ्रष्टाचार, गुन्हेगारी आणि पक्षीय हिंसा या समस्यांना फक्त राजकीय दोष मानलं नाही, तर त्या समाजातील खोलवरच्या विषमतेतून कशा निर्माण झाल्या याचं समाजशास्त्रीय स्पष्टीकरण दिलं आहे. त्याचबरोबर केंद्र–राज्य संबंधांतील असमतोल, औद्योगिक गुंतवणुकीचा अभाव आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवरील ओझं हेही मागासलेपणाचं मूळ असल्याचं ते ठळक करतात.

कथासूत्र / आशयाचा संक्षेप

या पुस्तकात रेखीय कथा नाही, तर समाज-राजकारणाचा उत्क्रांतीशील अभ्यास आहे. काँग्रेसच्या वर्चस्वापासून सुरू झालेला प्रवास हळूहळू प्रादेशिक नेतृत्वाच्या उदयापर्यंत येतो. मंडल आयोगानंतर जातीय राजकारणाची लाट उठते, आणि ओबीसी- दलित घटक राजकीय समीकरणं बदलतात.

लेखक दाखवतात की ग्रामीण असमानता, अपूर्ण भूमिसुधारणा, औद्योगिक मागासलेपण आणि जातीय स्पर्धा हे घटक एकत्र येऊन बिहारचं राजकारण घडवतात. दलित आणि वंचित गटांचा आवाज वाढताच सत्ता-संघर्षात गुन्हेगारी आणि भ्रष्टाचार खोलवर मिसळले गेले.

ठळक वैशिष्ट्ये

भाषा शैली: पत्रकारितेच्या धारदार टोनमध्ये लिहिलेलं, पण शास्त्रीय विश्लेषणासोबत.

विश्लेषणाची ताकद: इतिहास, समाजशास्त्र आणि राजकारण यांचा संतुलित संगम.

प्रभावी विचार: “बिहार म्हणजे भारताच्या समस्या आरशातल्या तीव्र प्रतिबिंबासारख्या आहेत.”

वेगळेपणा: त्या काळातील बिहारचं संपूर्ण आणि प्रामाणिक चित्र इतक्या तपशीलवारपणे मांडणारं मोजकं पुस्तक.

कमकुवत बाजू

पुस्तक 1992 मध्ये प्रकाशित झाल्याने नंतरचे बदल — नीतीश कुमार युग, 2000 नंतरचे विकासाचे प्रयत्न — यांचा समावेश नाही. काही भागात लेखकाचा टोन अतिशय टीकात्मक वाटतो; सकारात्मक बदलांना कमी स्थान दिलं आहे. आकडेवारी वा तुलनात्मक संदर्भ मर्यादित आहेत, ज्यामुळे काही वाचकांना विश्लेषण अपूर्ण वाटू शकतं.

समीक्षात्मक दृष्टिकोन

Republic of Bihar हे पुस्तक बिहार समजण्यासाठी एक महत्त्वाचा संदर्भग्रंथ आहे. दास यांनी दाखवलेला मुख्य मुद्दा असा की बिहार हा भारताच्या लोकशाहीतील मूलभूत विरोधाभासांचा आरसा आहे. जाती, जमीनदारी आणि सत्ता या तिन्ही घटकांचं परस्परसंबंध बिहारच्या राजकारणात ठळकपणे दिसतो.

त्यांनी दाखवलं आहे की जमीन सुधारणा आणि औद्योगिक विकासाच्या अपयशामुळेच जातीय संघर्ष आणि राजकीय अस्थिरता वाढली. भ्रष्टाचार आणि गुन्हेगारी ही केवळ राजकीय पोकळी नव्हे, तर सामाजिक असमानतेतून आलेली पद्धत आहे.

आजच्या संदर्भातही लेखकाचं निरीक्षण लागू पडतं. काही बदल झाले असले तरी जाती-आधारित समीकरणं आणि सत्ता-संघर्ष बिहारच्या राजकारणात अजूनही प्रभावी आहेत.

Konkandhara च्या वाचकांसाठी हे पुस्तक महत्त्वाचं आहे कारण महाराष्ट्रासारख्या राज्यातसुद्धा जमीन, जात आणि सत्ता यांचं संगनमत वेगवेगळ्या रूपात दिसतं. त्यामुळे बिहारचा अभ्यास म्हणजे आपल्या लोकशाहीच्या मूळ समस्या समजून घेण्याचा प्रयत्न होतो.

Conclusion

Republic of Bihar हे पुस्तक बिहारच्या राजकीय इतिहासाचं आणि सामाजिक वास्तवाचं जिवंत आरसपानी चित्रण आहे. ते सांगतं:

“बिहार म्हणजे भारताच्या समस्या अधिक तीव्रतेने दिसणारा आरसा.”
“जात, जमीन आणि सत्ता — या त्रिकूटावर बिहारचं राजकारण उभं आहे.”