Title: Broken Promises — बिहारमध्ये जात, गुन्हे आणि राजकारण यांचा त्रिकोण
Polished Text
Introduction

“लोकांनी दिलेली आश्वासने पाच वर्षांसाठी नसून पिढ्यांसाठी टिकतात,” असे म्हणतात — पण बिहारच्या राजकारणात अनेक वचनं Broken Promises ठरलीत. Mrityunjay Sharma यांचे हे पुस्तक त्या वचनबद्धतेच्या फाटक्यांवर प्रकाश टाकते: जातीय आकांक्षा, राजकीय संरक्षणाखाली वाढलेला गुन्हेमाफिया आणि विकासाच्या आश्वांमध्ये झालेली दुर्दशा. वाचतांना सतत मनात येते — राजकारणाने न्याय दिला नाही का, की न्यायाने राजकारणाला धरले नाही?

लेखक परिचय

Mrityunjay Sharma हा बिहारच्या जमीन-नाटय़ात जन्मलेला आणि तिथल्या राजकीय-समाजिक समीकरणांचा साक्षीदार म्हणून उभा राहणारा लेखक आहे. उद्योजक, सामाजिक कार्यकर्ते आणि राजकीय जाणिव असलेला Sharma यांनी स्थानिक अनुभवांवर आधारित लेखन केले आहे. ते विषयाशी जवळीक ठेवून, सत्यप्रयोग आणि वृत्तस्रोतांवर आधारित विश्लेषण करतात — त्यामुळे पुस्तक भावनिक असूनही तथ्यप्रधान वाटते.

पुस्तक परिचय

Broken Promises: Caste, Crime and Politics in Bihar (2024) हे नॉनफिक्शन काम बिहारच्या 1990च्या दशकापासून सुरू झालेल्या राजकीय उत्क्रांतीचा, जातीय ताणतणावाचा आणि अपराधीकरणाच्या पाझराचा मूर्तआकार मांडते. ७ विभागांमध्ये विभागलेले हे पुस्तक स्थानिक किस्से, केस-स्टडीज, सार्वजनिक अहवाल आणि पत्रकारितीय शोध यांचा मिलाफ आहे. लेखकाने दाखवले आहे की Lalu Prasad Yadav च्या उदयापासून राजकीय संरक्षणाने कुठपर्यंत ‘private armies’ (senas) आणि गुन्हेगार-सामाजिक-राजकीय जाळे निर्माण केले — आणि त्या जाळ्यामध्ये जनता किती अडकली.

कथासूत्र / आशयाचा संक्षेप

हे पुस्तक काळानुक्रमाने चालत नसून थीमॅटिक रूपाने गुंफलेले आहे. प्रत्येक विभाग एका केंद्रीय हंगामी घटकावर लक्ष केंद्रित करतो: जातीय राजकारणाचा उदय, राजकीय संरक्षणाखालील गुंडगिरी, माफियाकी आणि सशस्त्र खांबाची वाढ, विकास योजनांची अपयशी अंमलबजावणी आणि “वचनांचे भंग” म्हणून परिणामस्वरूप समाजातील विसंगती. लेखक विविध प्रसंग — Bathani Tola सारख्या घटनेपासून स्थानिक गाव-प्रकरणांपर्यंत — मांडून दाखवतो की राजकारण, गुन्हे आणि आर्थिक अपयश हे स्वतंत्र न राहता परस्पर पूरक झाले आहेत.

ठळक वैशिष्ट्ये

भाषा व सादरीकरण: Sharma यांची भाषा सोपी, प्रसंगिक आणि संवादप्रधान आहे; तंत्रवादी तपशील सहज वाचकास समजतील असे मांडले आहेत.

तथ्यांवर आधारित पूरकता: वृत्तपत्र, सरकारी अहवाल, आणि केस-स्टडीवर आधारित संदर्भ पुस्तकाला विश्वासार्हता देतात.

थीमॅटिक समेकन: जातीय राजकारण, private armies आणि गुन्हे-राजकारण यांचा त्रिकोणी नकाशा उत्कृष्टरीत्या उभा केला आहे — Bihar-specific घटनांमधून सामान्य धडे बाहेर काढण्याची क्षमता आहे.

स्थानिक पट्टेचे बारीक निरीक्षण: गावपातळीचे अनुभव आणि त्यातून बाहेर पडलेले धोरणात्मक विघटन यांचे विवेचन प्रभावी आहे.

कमकुवत बाजू

नवे काही नाही? काही समीक्षक म्हणतात की बिहारवरील अनेक अहवाल व लेख आधीपासून उपलब्ध असतानाही Sharma काही भागांमध्ये पुन्हा प्रमाणित तथ्येच मांडतो — नवीन दृष्टी कमी वाटू शकते.

दृष्टिकोनाचा स्पष्ट अभाव: लेखकाने ज्या समस्यांचे उध्दरण केले आहे, तशा अनेक ठिकाणी त्यांच्या वैचारिक किंवा व्यवहारिक उपाययोजनेची स्पष्ट मांडणी कमी आहे — “काय केले जाऊ शकते?” असा पुढचा टप्पा अपेक्षित आहे.

कालबाह्यतेचा प्रश्न: पुस्तक 2024 पर्यंतचे संदर्भ समाविष्ट करत असले तरी 2015 नंतरच्या बिहारातील राजकीय बदल-उल्लेख काही भागात अपुरा वाटतो.

समीक्षात्मक दृष्टिकोन

Broken Promises हे पुस्तक बिहारच्या राजकारणाचा काळजीपूर्वक नकाशा मांडते — परंतु हे नकाशे केवळ भिंतीवरचे नाहीत; ते दगडात कोरलेले आहेत. लेखक दाखवतो की वचन आणि वास्तविकता यांच्यातील विघटन का घडते: राजकीय फायदा मिळवण्यासाठी केली जाणारी संरक्षण-व्यवस्था आणि त्यात गुंतलेल्या आर्थिक स्वारस्यामुळे व्यवस्थात्मक अपयश अधिक खोल जातीमध्ये रुजते. Lalu युगातील जातीय न्यायाच्या घोषणांनी एका बाजूला जातीय अस्मितेला स्थान दिले, पण दुसरीकडे अशाच घोषणांमुळे सत्ता मिळवण्याची प्रक्रिया अनेकदा गुंडपालनासाठी वापरली गेली — आणि त्या गुंडपालनानेच राजकीय संस्कृती बदलून टाकली.

लेखकाच्या निरीक्षणातून एक गंड वाढतो: केवळ जनादेश देणं पुरेसं नाही; त्या जनादेशाच्या पुढे न्यायव्यवस्था, प्रशासनिक पारदर्शकता आणि अर्थव्यवस्थेचा समावेश सुनिश्चित करणं गरजेचं आहे. Broken Promises हा इशारा देतो की सुधारणा जर उपकरणे आणि संस्थांपर्यंत न पोहोचली, तर आश्वासनं खेळखळीत ठरतात.

Conclusion

Mrityunjay Sharma यांचं Broken Promises बिहारच्या राजकारणाचा कटु, प्रबोधन करणारा आणि कधीकधी वेदनादायी आढावा आहे. पुस्तक वाचताना आपल्याला सतत विचार करावा लागतो — वचनांची किंमत काय, आणि समाजाला वचनांची पूर्तता मिळवून देणारी व्यवस्था कधी बळकट होईल?

“वचनं फोडणे सोपे — ती पूर्तता करणे खरंच आव्हान आहे.”