महाराष्ट्रात थॅलेसेमिया जनजागृती मोहीम : ‘थॅलेसेमिया मुक्त महाराष्ट्र’चे ध्येय

महाराष्ट्र राज्यात रक्ताचे आजार — विशेषतः थॅलेसेमिया आणि सिकलसेल अ‍ॅनिमिया — याबद्दल जनजागृती, मोफत तपासणी आणि उपचारपर मार्गदर्शन यासाठी राज्यव्यापी मोहीम सुरु झाली आहे. आरोग्य विभाग, महाराष्ट्र थॅलेसेमिया सोसायटी, रेडक्रॉस, थॅलेसेमिया सपोर्ट ग्रुप, आणि विविध सामाजिक संस्थांच्या संयुक्त विद्यमाने ही जनजागृती मोहीम जिल्हानिहाय राबवली जात आहे.

या उपक्रमाचा उद्देश थॅलेसेमिया मुक्त महाराष्ट्र निर्माण करण्याचा असून, राज्यातील शहरी तसेच ग्रामीण भागातील नागरिकांना वेळेवर निदान, समुपदेशन आणि उपचार सुविधा उपलब्ध करून देणे हे या मोहिमेचे प्रमुख लक्ष्य आहे.

मोहीम आणि शिबिरांची वैशिष्ट्ये
या अभियानांतर्गत जिल्ह्यातील शाळा, महाविद्यालये, रक्तपेढ्या, सार्वजनिक रुग्णालये आणि समाजमंदिरांमध्ये मोफत रक्त तपासणी शिबिरे आयोजित केली जात आहेत. या शिबिरांमध्ये हिमोग्लोबिन, थॅलेसेमिया, सिकलसेल आणि रक्तविकार निदान तपासण्या केल्या जातात.

विवाहपूर्व तपासणी आणि गरोदर माता तसेच उच्च जोखीम गटातील नागरिकांसाठी अनिवार्य चाचण्या आणि समुपदेशन सेवा पुरवल्या जात आहेत. वैद्यकीय अधिकारी, आरोग्य कर्मचारी, तसेच स्वयंसेवी संस्थांचे कार्यकर्ते गावोगावी भेट देऊन थॅलेसेमिया विषयी माहिती देत आहेत.

प्रत्येक शिबिरात साधारणतः ४५० हून अधिक थॅलेसेमिया ग्रस्त बालक, त्यांची भावंडे आणि पालक सहभागी होतात. शिबिरांमध्ये बोन मॅरो जुळणी (Bone Marrow Match) तपासणी, रक्त संक्रमण मार्गदर्शन आणि उपचारासाठी आर्थिक मदतीची माहिती दिली जाते.

“थॅलेसेमिया मुक्त महाराष्ट्र” अभियानाअंतर्गत जिल्हास्तरीय समित्या स्थापन केल्या गेल्या असून, स्थानिक डॉक्टर, पालक संघटना आणि रुग्ण प्रतिनिधी यांच्यात कार्यशाळा व प्रशिक्षण सत्रे घेतली जात आहेत.

आरोग्य अकादमी आणि समाजसंस्थांची भूमिका
आरोग्य विभागासह महाराष्ट्र थॅलेसेमिया सोसायटी आणि विविध समाजसंस्थांनी या मोहिमेसाठी हातमिळवणी केली आहे. डॉक्टर, रक्तविकारतज्ञ, आणि शासकीय अधिकारी यांच्या देखरेखीखाली शिबिरांचे नियोजन केले जाते.

जागरूकता वाढवण्यासाठी पोस्टर, पॅम्पलेट, जनजागृती सभा, सोशल मीडिया मोहीमा, आणि शाळांतील सत्रे यांचा वापर केला जात आहे.

राज्यभर रक्तदान शिबिरे आणि अस्थिमज्जा प्रत्यारोपण (Bone Marrow Transplant) साठी निधी उभारणी मोहिमा आयोजित केल्या जात आहेत. थॅलेसेमिया ग्रस्त रुग्णांसाठी आर्थिक मदत, औषधोपचार, आणि समुपदेशन सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी सरकारी आणि स्वयंसेवी संस्था दोन्ही स्तरांवर प्रयत्न करत आहेत.

परिणाम आणि आकडेवारी
आरोग्य विभागाच्या माहितीनुसार, महाराष्ट्रात दरवर्षी ८०० ते ९०० नवजात बालकांना थॅलेसेमिया मेजरचे निदान होते. या मुलांना वारंवार रक्त चढवावे लागते, ज्यामुळे कुटुंबांवर मोठा आर्थिक व मानसिक ताण येतो. त्यामुळे विवाहपूर्व तपासणी आणि गर्भवती महिलांची वेळेवर तपासणी अत्यंत आवश्यक ठरते.

अनेक जिल्ह्यांत शासकीय रुग्णालयांमध्ये थॅलेसेमिया तपासणी केंद्रे स्थापन झाली असून, शाळा-महाविद्यालयांमध्ये जागरूकता वर्ग घेतले जात आहेत.

समाजावर परिणाम आणि गरज
या उपक्रमामुळे समाजात रक्तविकारांविषयी जागरूकता वाढत आहे. विवाहपूर्व तपासणी आणि गर्भवती माता तपासणीच्या संकल्पनेला सकारात्मक प्रतिसाद मिळत आहे. अनेक पालकांनी आपल्या मुलांचे थॅलेसेमिया कॅरिअर टेस्टिंग करून घेतले आहे.

आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, “थॅलेसेमिया प्रतिबंधाची गुरुकिल्ली म्हणजे ‘एक पिढी माहितीपूर्ण बनवणे’. तपासणी आणि समुपदेशन या दोन गोष्टींमुळे भविष्यात ही आजारांची साखळी तोडता येऊ शकते.”

पालक संघटना आणि रुग्ण समर्थन गटांनी सरकारकडे औषधोपचार सुलभता, बोन मॅरो उपचारासाठी आर्थिक मदत, आणि प्रशासकीय प्रक्रियेतील पारदर्शकता याबाबत मागण्या केल्या आहेत.

भविष्यकालीन दिशा
आरोग्य विभागाने २०२६ पर्यंत प्रत्येक जिल्ह्यात थॅलेसेमिया तपासणी केंद्र सुरू करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. लवकरच ‘थॅलेसेमिया जनजागृती सप्ताह’ राज्यभर साजरा केला जाणार आहे.

मोबाईल रक्त तपासणी युनिट्स, डिजिटल हेल्थ रेकॉर्ड्स, आणि रक्तपेढ्यांमध्ये ऑनलाइन नोंदणी प्रणाली राबवण्याची तयारी सुरू आहे.

या मोहिमेचा मुख्य संदेश स्पष्ट आहे — “थॅलेसेमिया रोखता येतो, पण त्यासाठी वेळेवर जागरूकता आवश्यक आहे.”

थॅलेसेमिया मुक्त महाराष्ट्राकडे वाटचाल सुरू आहे, आणि ही लढाई केवळ आरोग्याची नाही, तर भावी पिढीच्या सुरक्षित भवितव्याची आहे.