Written By : नीलिमा उमेश वागचोर

दापोलीतील मातीच्या गडांचा शोध येथील मातीच्या गडांचा शोध स्थानिक इतिहासकारांनी घेतला आहे. या प्राचीन स्थापत्यकलेचे संवर्धन कोकणाच्या सांस्कृतिक वारशाला पुन्हा जिवंत करू शकते.

पार्श्वभूमी

कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यात मातीने बांधलेल्या गडांचे अवशेष आढळले आहेत, जे 17व्या आणि 18व्या शतकातील स्थानिक स्थापत्यकलेची साक्ष देतात. हे गड स्थानिकांनी संरक्षण आणि सामुदायिक कार्यांसाठी बांधले होते, ज्यात माती, दगड आणि लाकडाचा वापर केला गेला. संशोधकांच्या मते, हे गड मराठा साम्राज्याच्या काळात स्थानिक सरदारांनी बांधले असावेत, आणि त्यांचे तंत्रज्ञान कोकणाच्या हवामानाशी सुसंगत होते. मात्र, काळाच्या ओघात आणि देखभालीच्या अभावामुळे हे गड नष्ट होत आहेत.

संशोधन आणि शोध

स्थानिक इतिहासकार आणि पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी दापोलीतील तीन गावांमध्ये अशा मातीच्या गडांचे अवशेष शोधले आहेत. यापैकी एक गड, खांदाळा गावातील, सुमारे 300 वर्षे जुना असल्याचा अंदाज आहे. या गडांची रचना साधी पण मजबूत होती, ज्यात मातीच्या भिंती आणि लाकडी प्रवेशद्वारांचा समावेश होता. “हे गड कोकणातील स्थानिक समुदायांच्या बांधकाम कौशल्याचे उदाहरण आहेत,” असे इतिहासकार प्रा. रमेश जोशी यांनी सांगितले. संशोधनात असेही आढळले की, या गडांचा उपयोग शत्रूंपासून संरक्षण आणि पाणी साठवणुकीसाठी होत असे.

स्थानिकांचा सहभाग

दापोलीतील स्थानिकांनी या गडांच्या संवर्धनासाठी पुढाकार घेतला आहे. खांदाळा गावातील तरुणांनी स्वयंसेवी गट स्थापन करून गडांच्या साफसफाई आणि दस्तऐवजीकरणाचे काम सुरू केले आहे. स्थानिक शाळांमध्येही विद्यार्थ्यांना या गडांचे ऐतिहासिक महत्त्व समजावून सांगण्यासाठी कार्यशाळा आयोजित केल्या जात आहेत. “आम्हाला आमचा वारसा जपायचा आहे,” असे खांदाळा येथील स्वयंसेवक सागर पाटील यांनी सांगितले.

संवर्धनाचे प्रयत्न

रत्नागिरी जिल्हा प्रशासन आणि पुरातत्त्व विभागाने या गडांच्या पुनरुज्जनासाठी एक प्रकल्प प्रस्तावित केला आहे. यामध्ये गडांच्या भिंतींचे पुनर्बांधकाम, पर्यटकांसाठी माहिती फलक आणि स्थानिक मार्गदर्शकांची नियुक्ती यांचा समावेश आहे. “या गडांचे संवर्धन केल्यास कोकणातील पर्यटनाला चालना मिळेल,” असे पुरातत्त्व विभागाचे अधिकारी सुनील पवार यांनी नमूद केले. काही गडांजवळ पाण्याच्या टाक्या आणि बावडीही सापडल्या आहेत, ज्यांचा उपयोग पर्यावरणीय शिक्षणासाठी होऊ शकतो.

आव्हाने

मातीच्या गडांचे संवर्धन करण्यात अनेक अडचणी आहेत. पावसाळी हवामान आणि मातीची झीज यामुळे गडांचे नुकसान होत आहे. याशिवाय, निधीचा अभाव आणि स्थानिकांमध्ये जागरूकतेची कमतरता हेही मोठे अडथळे आहेत. “संवर्धनासाठी स्थानिक आणि सरकारी यंत्रणांनी एकत्र येणे गरजेचे आहे,” असे प्रा. जोशी यांनी सुचवले.

भविष्यातील दिशा

मातीच्या गडांचे संवर्धन केल्यास कोकणातील पर्यटन आणि स्थानिक इतिहासाला नवसंजीवनी मिळू शकते. यासाठी डिजिटल दस्तऐवजीकरण, स्थानिक मार्गदर्शकांचे प्रशिक्षण आणि पर्यटकांसाठी “हेरिटेज वॉक” आयोजित करणे यांसारख्या योजना प्रस्तावित आहेत. तसेच, शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये या गडांचा इतिहास शिकवला जाऊ शकतो, ज्यामुळे तरुण पिढीला आपल्या वारशाची जाणीव होईल.

निष्कर्ष

कोकणातील मातीचे गड हे केवळ स्थापत्यकलेचे नमुने नसून, स्थानिक समुदायांच्या बुद्धिमत्तेचा आणि सांस्कृतिक वारशाचा पुरावा आहेत. त्यांचे संवर्धन केल्यास कोकणाचा इतिहास आणि पर्यटनाला नवे आयाम मिळतील. स्थानिक, प्रशासन आणि संशोधक यांनी एकत्र येऊन हा वारसा जपणे ही काळाची गरज आहे.