नवी दिल्ली : भारतातील मान्सून विक्राळ रुप धारण करत आहे. देशाच्या अर्ध्या भागात महापुराने थैमान घातले असून पंजाबमध्ये 1988 नंतरचा सर्वात मोठा पूर अनुभवायला मिळत आहे. हवामान खात्याच्या आकडेवारीनुसार पंजाब, हरियाणा आणि राजस्थानमध्ये काही भागांत फक्त 24 तासांत 1000% पेक्षा जास्त पाऊस झाला आहे.

28 ऑगस्ट ते 3 सप्टेंबर दरम्यान उत्तर-पश्चिम भारतात 180% आणि दक्षिण भारतात 73% जास्त पर्जन्यवृष्टी नोंदवली गेली. मुसळधार पावसामुळे भूस्खलन, गाव-शहरे पाण्याखाली जाणे आणि शेकडो मृत्यू अशा गंभीर परिस्थिती निर्माण झाली आहे.

मान्सूनच्या बदलत्या पद्धती
शास्त्रज्ञांच्या मते हवामान बदलामुळे हवेतील आर्द्रता प्रचंड वाढली आहे. आधी पावसाचे प्रमाण चार महिन्यांत विभागलेले असे, पण आता दीर्घकाळ दुष्काळानंतर अल्पावधीत विक्राळ पाऊस पडतो. डोंगराळ भागात ढगफुटी (Cloudburst) ही वारंवार घडत आहे, ज्यामुळे उत्तराखंड, काश्मीर व हिमाचलमध्ये प्रचंड हानी झाली.

वेस्टर्न डिस्टर्बन्सचा प्रभाव
पंजाब-हरियाणामधील मुसळधार पावसामागे मान्सून व वेस्टर्न डिस्टर्बन्सचा “Atmospheric Tango” जबाबदार असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. थंड हवेचा प्रवाह व उष्ण आर्द्र हवेची टक्कर झाल्याने विक्राळ पाऊस झाला. हवामान तज्ज्ञ अक्षय देओरास यांनी सांगितले की, “मान्सून म्हणजे पाण्याने भरलेली तोफ आणि वेस्टर्न डिस्टर्बन्स म्हणजे ट्रिगर.”

हिमालयातील अस्थिर पर्वतरांग
जलद गतीने वितळणारे हिमनग, स्नोफील्ड्स आणि पर्माफ्रॉस्ट यामुळे हिमालय अस्थिर होत आहे. पावसामुळे बर्फाळ भाग अधिक असुरक्षित होत असून संपूर्ण स्नोफील्ड्स दोन दिवसांत वितळून पुराचा कहर घडवतात.

मानवनिर्मित संकटे
नदीपात्रांवरील अतिक्रमण, प्लास्टिक कचरा, जुने नाले दुरुस्तीअभावी, तसेच रस्ते, बोगदे व जलविद्युत प्रकल्पांमुळे डोंगरांची स्थिरता कमी होत आहे. तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की, या समस्या वेळीच हाताळल्या नाहीत तर मान्सूनदरम्यानचा विध्वंस आणखी गंभीर होईल.