कविता

Poet: कोंकणधारा साहित्यिक विभाग / रोहन भेंडे ही कविता छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या स्वराज्याच्या संकल्पनेला आणि शौर्याला वंदन करणारी आहे. रायगडाच्या तटावरून उगवलेला तो केशरी सूर्य आजही प्रेरणा देतो. शिवराय म्हणजे केवळ इतिहास नव्हे—तर स्वाभिमानाची अखंड ज्योत. रायगडाच्या माथ्यावर उगवला केशरी प्रभात,सह्याद्रीच्या कुशीत पुन्हा जागा झाला स्वाभिमान. शिवराय—सह्याद्रीचा सिंह, अचल आणि निर्भय,तलवारीची चमक जणू विजेचा तेजस्वी लखलखाट. “हर हर महादेव”चा रणगर्जना घुमला नभात,मावळ्यांच्या पावलांनी थरथरली मातीतली छात. जिजाऊंच्या डोळ्यांत संस्कारांचं तेज उजळलं,त्याच तेजानं स्वराज्याचं स्वप्न आकाराला आलं. भगवा झेंडा वाऱ्यावर डौलानं फडकला,अन्यायाच्या अंधारात न्यायाचा दीप पेटला. गड-किल्ले झाले अढळ आत्मविश्वासाचे साक्षी,प्राण देणाऱ्या मावळ्यांनी लिहिली स्वातंत्र्याची अक्षरं पवित्र. आज युवकाच्या हातात तोच भगवा दिमाखात,डोळ्यांत शिवरायांचं स्वप्न—स्वराज्य पुन्हा मनात. शिवराय फक्त इतिहास नाहीत, ते श्वासातला अभिमान आहेत,जयंती म्हणजे उत्सव नव्हे—ती स्वराज्य पुन्हा मनात उभं करण्याची शपथ आहे.

ही कविता स्वतः कवितेच्या अस्तित्वावर विचार करणारी आहे — जिथे शब्द आणि मौन एकमेकांना छेदतात. कवी लिहितो, पण त्याच वेळी लिहिला जातो; प्रत्येक ओळीत अर्थ दडलेला, आणि प्रत्येक मौनात भाव. ही कविता म्हणजे सृजनाचा निःशब्द आत्मसंवाद. टेबलावर पडलेला पेन — पण विचार अजूनही हवेत लटकलेले,रिकामं पान माझ्याकडे पाहतं — जणू प्रश्न विचारतंय, “तू तयार आहेस का?” शब्द म्हणजे बीज, जे मनाच्या मातीत उगवतं हळूच,पण काही भाव — मातीऐवजी मौनातच रुजतात. रात्री लिहिलेली एक ओळ सकाळी अर्थ बदलते,जणू शब्द झोपेतही विचार करत असतात. कागदावर पडलेला अश्रू — ओळीत रूपांतरित होतो,पेनच्या खरखरीत ध्वनीत लपलेली असते माझी अस्वस्थता. मी लिहितो की लिहून घेतो जातोय — हा प्रश्न कायम,कारण कविता म्हणजे आरसा — मी त्यात दिसतो, पण स्पष्ट नाही. शब्दांच्या पायवाटेवर चालतो, अर्थ धूसर होत जातो,आणि शेवटी ओळ संपते — पण भावना अजून फिरतात हवेत. सकाळचा प्रकाश पडतो पानावर,आणि ती ओळ जिवंत होते — मौनासह, माझ्याशिवाय. शब्द संपले तरी अर्थ राहतो,कारण कधी कधी मौनच कविता असतं —आणि कविता म्हणजे आपणच.

ही कविता आत्मशोधाची, अंतर्मनातल्या प्रवासाची कहाणी आहे. “मी कोण?” आणि “जग कोण?” — या दोन प्रश्नांमध्ये अडकलेला कवी हळूहळू शोधतो की दोन्हींचं उत्तर एकच आहे. बाहेर दिसणारं जग आणि आत चाललेली अनुभूती — शेवटी एकच ठरते. नदीकाठी शांत बसलो होतो, वाऱ्याने विचार हलले,“मी कोण?” हा प्रश्न मनात तरंगला जणू पाण्यावरील वर्तुळासारखा. मन — आकाशासारखं, विचार त्यात ताऱ्यांसारखे चमकणारे,पण प्रत्येक तारा — क्षणभंगुर, तरीही तेजस्वी. आरशात दिसतो मी, पण ओळख पटत नाही,तो चेहरा माझाच की कुणा परक्या स्वप्नाचा आकार? पाऊलवाटा चालतो, पण गंतव्य सापडत नाही,लाटा माझे ठसे पुसतात, जणू सांगतात — “असणं हेच प्रवास आहे.” मंदिराच्या घंटानादात विरतो माझा आवाज,शांततेतून घुमतो एक प्रश्न — “असणं म्हणजे काय?” हातातून सटकतो वेळेचा वाळूचा थेंब,पण प्रत्येक कणात दिसतो — मीच, जगाचं प्रतिबिंब. डोळे मिटतो, आणि जाणवतो — बाहेर काही नाही,सगळं आत आहे — आणि तेच जग आहे. शोधत होतो मी जगाला,पण सापडलं स्वतःचं अस्तित्व —जग बाहेर नव्हतं, ते माझ्याच आत होतं.

ही कविता एका साध्या मुलीची गोष्ट आहे — जिने मर्यादांच्या भिंती ओलांडून स्वतःचं आकाश उभं केलं. घर, समाज, आणि अपेक्षांच्या ओझ्याखाली दबली नाही; उलट त्याच ओझ्याचं पंख बनवले. तिचं जगणं म्हणजे धैर्याचं प्रतीक — आणि तिचं हास्य म्हणजे स्वप्नपूर्तीचं सूर्योदय. खिडकीतून आकाशाकडे पाहत ती म्हणाली, “एक दिवस मी उडेन,”हातात वही, पण डोळ्यांत भविष्याचा नकाशा स्पष्ट. स्वप्नं तिची पतंगासारखी — वार्याविरुद्ध उडणारी,बंधने साखळ्यांसारखी — पण तिचं स्मित त्यांना वितळवतं. वर्गात पहिला नंबर, तरीही टाळ्यांचा अभाव,पण तिच्या शांततेतच दडलेला होता विजयाचा गजर. पहाटे आईला चहा देत, स्वतःचं भविष्य उकळत ठेवणारी ती,ट्रेनच्या आवाजात ऐकते स्वतःच्या प्रवासाचं संगीत. ऑफिसच्या पहिल्या दिवशी थरथरलेले हात,पण हृदयात ज्वाला — “माझा काळ आता सुरू होतोय.” संध्याकाळी स्वतःच्या पगारातून घेतलेली छोटी भेट,त्या क्षणी तिच्या डोळ्यांत उमटला आत्मसन्मानाचा प्रकाश. पावसात उभी राहून स्वतःला दिलेला शब्द —“आता मला कोणी थांबवू शकत नाही.” तिने पंख उघडले, समाजाने प्रश्न विचारले,पण तिने उत्तर दिलं —“आता माझं आकाश माझंच आहे.”

ही कविता त्या स्त्रीची आहे जिने आता गप्प राहणं सोडलं आहे. ती केवळ कोणाचं “नाव” नाही — ती स्वतःचं अस्तित्व आहे. घराच्या भिंतींपलीकडे, परंपरेच्या चौकटींपलीकडे उभी राहणारी ही स्त्री राखेतून पुन्हा जन्म घेते — आणि म्हणते, “आता माझा काळ माझाच.” धुराने भरलेली सकाळ, पण त्या धुरातून उगवतो निर्धार,चुलीच्या चटक्यांत जळून गेलेली स्वप्नं पुन्हा जिवंत होतात. ती फिनिक्स आहे — जळते, पण राखेतून पुन्हा जन्म घेते,समाजाच्या साखळ्या तुटतात तिच्या नजरेच्या तेजानं. केसातलं फुल गळतं, पण चेहऱ्यावर ठामपणे तेज फुलतं,आरशात ती स्वतःला पाहते — “ही मी आहे, खरी मी.” आई, बहीण, पत्नी — हे सर्व मुखवटे आता गळतात,ओठांवर लिपस्टिक नाही, फक्त एक शब्द — “नाही.” बंद दरवाज्यांच्या आतून येतो ठाम आवाज,जगाला पहिल्यांदा ऐकू येतो तिचा नि:शब्द बंड. भिंतींवरचं तिचं नाव पुन्हा पुन्हा मिटवलं गेलं,पण राखेतून उगवलेला तिचा ठसा कायम राहिला. ती उभी आहे आता — काळाच्या चौकात,आणि म्हणते — “मी फक्त नाव नाही, मी अस्तित्व आहे.” मी नाव नाही, मी एक आवाज आहे,जो प्रत्येक स्त्रीच्या आत दडलेला आहे —जग ऐकेल, कारण आता मी गप्प राहणार नाही.

ही कविता त्या समाजाची कहाणी सांगते, जिथे पैशाला देवाचं स्थान मिळालं आणि माणुसकीला दुय्यम स्थान. आधुनिकतेच्या झगमगाटात माणसाने स्वतःची किंमत नोटांच्या मोजमापात बसवली आहे. हे केवळ व्यंग नाही — ही काळाची आर्थिक आणि नैतिक गोष्ट आहे. बँकेच्या रांगेत उभा समाज — नोटेबदलाचा उत्सव,कॅश मशीनचा बीप म्हणजे नव्या युगाचं आरतीगीत. पैसा — नदीसारखा वाहतो, पण तहान मात्र कायम,हातात नोटा, पण डोळ्यांत शोध अपूर्णतेचा. बापाच्या सुरकुत्यांमध्ये श्रमाचं मोल दडलेलं,पण मुलाच्या हातात फक्त ब्रँडेड नोटांचं स्वप्न. मंदिरात शांतता, पण शेअर मार्केटमध्ये आराधना,भिकाऱ्याच्या हातात सुट्टे, उद्योगपतीच्या डोळ्यात तहान. झगमगत्या मॉलमध्ये हरवलेलं समाधान,प्रेम, मैत्री, लग्न — सगळं किंमतीत विक्रीला आलंय. जाहिरातींनी बांधलेला आनंदाचा सापळा,नोटेवर गांधीजी आहेत, पण विचार कुठे हरवले? रात्री उशिरा माणूस मोजतो पैसा — हिशेब जुळतो,पण झोप हरवलेली… कदाचित आत्माही. पैशाच्या मागे धावताना माणूस हरवला,नोटा वाढल्या, पण मनं दारिद्र्यग्रस्त झाली —हा विकास की अधोगती?

ही कविता निवडणुकीनंतरच्या महाराष्ट्राचं शांत, पण बोलकं चित्र उभं करते. जेव्हा घोषणा थांबतात, नेते निघून जातात, आणि रस्ते पुन्हा ओसाड होतात — तेव्हा उरतो फक्त भ्रमनिरास. ही एक व्यंगात्मक पण वास्तववादी झलक आहे, जिथे लोकशाही अजून श्वास घेतेय… थकून. सभामंच रिकामा, झेंडे खाली, आणि हवेत उरली फक्त धुळ,उडणारे कागदाचे तुकडे सांगतात — “आता शांतता परतली.” वचनांचे फुगे हवेत उडाले, काही फुटले, काही उडून गेले,जनता पुन्हा जमिनीवर — त्याच खड्ड्यांमध्ये चालत आहे. पोस्टरवरील चेहरे अर्धवट, जणू विश्वासाचे तुकडे,नेत्यांच्या गाड्या गेल्या, पण गावातला रस्ता तसाच राहिला. स्पीकरची किरकिर अजून कानात, पण आवाज नाही,बोटावर शाईचा डाग, मनात मात्र संशय दाटलेला. वृद्ध मतदार बसला टपरीवर — चहाचा घोट आणि दीर्घ उसासा,“काही बदललं का?” हा प्रश्न अजूनही उकळतो कपात. रस्ता — तोच निःशब्द साक्षीदार,ज्यावरून सत्तेचे पाय चालून गेले, आणि जनता मागे राहिली. शहर झोपलं, पण लोकशाहीचा श्वास अजून थांबलेला नाही,ती शांततेतही हळूच म्हणतेय — “मी अजून जिवंत आहे.” मतदान संपलं, घोषणाही थांबल्या,रस्ता पुन्हा शांत झाला —पण जनतेचा आवाज अजूनही प्रतिध्वनी शोधतोय.

रात्रीच्या आकाशाखाली उभा मी — निःशब्द, निश्चल,पण मनात कुठेतरी घोंगावतोय भावनांचा महाकल्लोळ. विचारांच्या लाटा किनाऱ्याला आदळतात पुन्हा पुन्हा,शब्द फुटत नाहीत, पण ओठांवर उमटतो एक उसासा. मन — समुद्रासारखं, वरून शांत, आतून प्रलयंकारी,भावना — काचेसारख्या, पारदर्शक पण तुटणाऱ्या नाजूक. खिडकीतून येणारा मंद वारा ओल आणतो गालावर,आठवणींचं ओझं पावसासारखं साचतं छातीत खोलवर. रिकामी खुर्ची, एकटा दिवा, आणि सावल्यांचा मेळावा,शांततेतही ऐकू येतो स्वतःच्याच मनाचा आवाज. डोळ्यांच्या कडा ओलावलेल्या — पण अश्रू नाहीत,जणू कुणालाच दिसू नयेत अशी आतली किंकाळी. प्रकाश आहे बाहेर, पण आत अजून रात्रच,वादळ ओसरलं, तरी मन मात्र अस्थिर अजूनही. शांततेतही मी ओरडलो होतो,फक्त आवाज माझ्या मनापुरता मर्यादित राहिला — वादळ संपलं, पण शांती अजून सापडली नाही.