महाराष्ट्रातील लोककलांचा विचार केला तर लावणी ही सर्वात जास्त लोकप्रिय व प्रेक्षकप्रिय कला ठरते. ताल, ठेका, जोशपूर्ण सादरीकरण आणि समाजमनाला भिडणारा आशय यामुळे लावणी आजही रंगमंचावर तितकीच जिवंत आहे. ग्रामिण ते नागरी अशा सर्व स्तरांमध्ये या कलेला विशेष स्थान आहे. फक्त मनोरंजन न राहता, लावणीने समाजातील वेदना, प्रश्न आणि मानवी भावविश्वाला स्वर दिला आहे.

लावणीचा उगम प्रामुख्याने १७व्या शतकात झाला मानला जातो. मराठा साम्राज्याच्या काळात ही कला विशेष लोकप्रिय झाली. युद्धातून परतणाऱ्या सैनिकांसाठी व प्रजेसाठी मनोरंजनाचं माध्यम म्हणून लावणीचं स्वरूप घडलं. तत्कालीन समाजातील वास्तव, दैनंदिन आयुष्य, प्रेम, विडंबन अशा अनेक विषयांवर लावण्या रचल्या गेल्या. पंढरपूरच्या वारीपासून ते किल्ल्यांच्या राजमहालांपर्यंत ही कला पोहोचली.

लावणी ही केवळ नृत्यकला नसून ती गीत-काव्य आणि अभिव्यक्तीचं एकत्रित स्वरूप आहे. ढोलकीच्या ठेक्यावर गवळणाऱ्या या गीतांनी महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात अजरामर स्थान मिळवलं.

लावणीचं मुख्य आकर्षण म्हणजे तिचं सादरीकरण. कलाकार मंचावर ठेक्याच्या तालावर पदन्यास करत, अंगविक्षेप आणि नजरेच्या खेळातून रसिकांना मंत्रमुग्ध करतात.

संगीत : ढोलकी, ताशा, हार्मोनियम आणि झांज यांच्या साथीने गायल्या जाणाऱ्या लावण्या प्रेक्षकांच्या मनात उत्साह निर्माण करतात.

वेशभूषा : नऊवारी साडी, चमकदार दागिने, नथ, गजरा आणि ठसकेदार रूप हे लावणीचं वैशिष्ट्य आहे.

संवाद व भावनाभिव्यक्ती : डोळ्यांचा खेळ, ओठांचा चपळपणा, अंगविक्षेप या माध्यमातून लावणी कलाकार समाजातील वास्तव, विडंबन, उपरोध प्रेक्षकांसमोर मांडतात.

कलाकारांची भूमिका : स्त्री-पुरुष कलाकारांनी एकत्रित रंगल्यानं लावणीचा परिणाम अधिक प्रभावी होतो.

ही कला लोकांना हसवते, रडवते आणि विचार करायला भाग पाडते.

लावणीचा समाजावर झालेला प्रभाव अतिशय व्यापक आहे. ग्रामीण महाराष्ट्रातील जत्रा, मेळावे, उत्सव या सर्व ठिकाणी लावणीचा कार्यक्रम हाच मुख्य आकर्षण ठरतो. सामाजिक मुद्द्यांना लोकाभिमुख भाषेत मांडणं, स्त्रियांच्या भावविश्वाला वाचा फोडणं आणि प्रेक्षकांना थेट जोडणं हे लावणीचं वैशिष्ट्य आहे.

परंपरेचं जतन करताना लावणीने केवळ मनोरंजनच नाही तर सामाजिक जागृतीचंही कार्य केलं. अनेक लावण्या दारूबंदी, स्त्री-पुरुष समानता, अंधश्रद्धा यांसारख्या प्रश्नांवर केंद्रित होत्या. त्यामुळे ही कला समाजातील सुधारणांमध्ये एक महत्त्वाची भूमिका बजावत आली.

पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या वारशात आजही लावणी लोकांना आपली वाटते. आधुनिक रंगमंचावर, चित्रपटांत, दूरदर्शनवर आणि सोशल मीडियावर लावणीला नवी ओळख मिळाली आहे. आजच्या पिढीसाठी ती केवळ नृत्यकला नसून संस्कृतीचं जीवंत प्रतीक आहे. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक ओळखीला जागतिक स्तरावर लावणीने वेगळा ठसा उमटवला आहे.

आजच्या आधुनिक युगात लावणीसमोर काही गंभीर आव्हानं आहेत. व्यावसायिक स्पर्धेमुळे तिचं मूळ स्वरूप बऱ्याचदा विकृत झालेलं दिसतं. काही ठिकाणी केवळ अंगप्रदर्शनावर भर दिल्यामुळे लावणीला कलात्मक ओळख कमी मिळते.

तथापि, नवनवीन प्रयोगांमुळे लावणीचं भविष्य आशादायी आहे. शास्त्रीय संगीताची सांगड, नाटक-चित्रपटातील नव्या प्रयोगांनी आणि शैक्षणिक अभ्यासक्रमात लावणीचा समावेश करून ही कला पुढच्या पिढ्यांपर्यंत पोहोचवली जात आहे. सोशल मीडिया, YouTube सारख्या माध्यमांतून नव्या कलाकारांना आपली लावणी प्रेक्षकांसमोर आणण्याची संधी मिळते.

भविष्यात लावणीचं खऱ्या अर्थाने जतन व्हावं तर तिचं सादरीकरण कलात्मक दृष्टीकोनातून केलं जाणं आवश्यक आहे. पुढच्या पिढीसाठी हा वारसा जपणं ही समाजाची आणि रसिकांचीही जबाबदारी आहे.

लावणी ही महाराष्ट्राच्या संस्कृतीची शान आहे. तिच्यात जीवनाची उर्मी, प्रेमाची नाजूकता, सामाजिक जाणीव आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा सुंदर संगम आहे. Konkandhara वाचकांसाठी संदेश एवढाच—लावणीचं जतन म्हणजे आपल्या परंपरेचं जतन. या लोककलेला आपण जितकं जोपासू, तितकीच आपली सांस्कृतिक ओळख अधिक दृढ होईल.