पुस्तकाचं नाव: Nitish Kumar and the Rise of Bihar
लेखक: Arun Sinha
प्रकाशक: Penguin Books India
Introduction

“एखाद्याने बिहारचं पुनरुत्थान शक्य आहे का?” — हा प्रश्न Nitish Kumar and the Rise of Bihar हे पुस्तक समोर ठेवतं. अरुण सिन्हा यांनी नीतीश कुमार यांच्या राजकीय प्रवासाला फक्त एका नेत्याच्या कथेपुरतं मर्यादित न ठेवता, बिहारच्या संपूर्ण सामाजिक-राजकीय बदलाशी जोडून उलगडलं आहे. घोषणांपेक्षा कृती, गोंगाटापेक्षा धोरण आणि सत्ता म्हणजे जबाबदारी या नीतीश कुमार यांच्या राजकारणाने बिहारमध्ये घडवलेले बदल हे पुस्तक प्रभावीपणे दाखवून देतं.

लेखक परिचय

अरुण सिन्हा हे अनुभवी पत्रकार आणि राजकीय विश्लेषक आहेत. त्यांनी दीर्घकाळ बिहारच्या समाज-राजकारणावर लेखन केलं असून त्यांची शैली संशोधन आणि पत्रकारितेचा संगम असलेली आहे. Nitish Kumar and the Rise of Bihar हे त्यांचं सर्वात चर्चेतलं काम असून, यात त्यांनी नीतीश कुमार यांच्या नेतृत्वाची कथा मांडली आहे. लेखक फक्त व्यक्तीवर लक्ष केंद्रित करत नाही, तर बिहारच्या राजकीय-सामाजिक बदलांचा अभ्यास या प्रवासात गुंफतो. Hindustan Times च्या समीक्षेनुसार, सिन्हा यांची नीतीश कुमार यांच्याशी असलेली जवळीक कथेला अंतर्गत गती आणि विश्वासार्हता देते.

पुस्तक परिचय

Nitish Kumar and the Rise of Bihar हे बिहारच्या सामाजिक व राजकीय पुनरुत्थानाचं एक सखोल चरित्र आहे. सुमारे ३८९ पानांच्या या ग्रंथात लेखकाने नीतीश कुमार यांचा संघर्ष, त्यांच्या धोरणात्मक भूमिका आणि बिहारच्या विकासयात्रेचं दस्तऐवजीकरण केलं आहे.

ग्रंथाची सुरुवात नीतीश कुमार यांच्या विद्यार्थी जीवनातून होते. समाजवादी विचारसरणीतून प्रेरित होऊन त्यांनी लढा सुरू केला. लालू प्रसाद यादव यांच्या छत्राखालील ओबीसी आंदोलनात त्यांनी सुरुवातीला सहभाग घेतला, पण नंतर स्वतःचा मार्ग निवडला.

सिन्हा यांनी दाखवलं आहे की नीतीश कुमार यांनी मंडल आयोगानंतरच्या बदललेल्या सामाजिक समीकरणांना केवळ राजकीय भाषणापुरतं न ठेवता, अल्पसंख्याक, महिलां, दलित, ओबीसी आणि इतर मागास गटांना प्रत्यक्ष प्रतिनिधित्व दिलं. त्यांची धोरणं — पायाभूत सुविधा, शैक्षणिक सुधारणा, महिला आरक्षण, कायदा-सुव्यवस्था यावर लक्ष केंद्रित करणारी — बिहारला “जंगलराज” च्या प्रतिमेतून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न होती.

पुस्तकात बिहारमधील अस्थिर राजकारणाचंही चित्रण आहे: सतत बदलणारी आघाड्या, भ्रष्टाचाराचे आरोप, पक्षीय संघर्ष, सामाजिक दबाव. तरीही नीतीश कुमार यांनी राजकारणात स्वतःचं वेगळं स्थान निर्माण केलं. शेवटच्या भागात सिन्हा यांनी नीतीश यांच्या शासनशैलीतील मर्यादा आणि यशस्वी प्रयोग या दोन्हींचं प्रामाणिकपणे मूल्यांकन केलं आहे.

कथासूत्र / आशयाचा संक्षेप

हा ग्रंथ नीतीश कुमार यांच्या प्रवासाची सविस्तर कथा आहे — विद्यार्थी ते मुख्यमंत्री हा प्रवास. लेखकाने लालू-नीतीश युती आणि त्यांचं विभाजन, आघाड्यांची राजकारणं, विकासाभिमुख धोरणं आणि विविध समाजगटांचा सहभाग या धाग्यांनी कथानक विणलं आहे.

नीतीश कुमार यांनी “विकास राजकारण” या संकल्पनेला केंद्रस्थानी ठेवलं. कायदा-सुव्यवस्थेचं पुनरुज्जीवन, महिला सक्षमीकरण, रस्ते व शाळा बांधणी यासारख्या उपक्रमांनी त्यांनी बिहारचं स्वरूप बदलण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, सत्तेच्या राजकारणातील दबाव, जातीय समीकरणं आणि भ्रष्टाचाराविरोधातील अपूर्ण लढाई ही त्यांची मोठी आव्हानं ठरली.

ठळक वैशिष्ट्ये

भाषा शैली: प्रवाही, पत्रकारितेच्या टोनमध्ये आणि सामान्य वाचकासाठी सुबोध.

विश्लेषणाची ताकद: इतिहास, समाजशास्त्र आणि समकालीन राजकारण यांची सांगड.

प्रभावी प्रसंग: लालूंसोबतचा संघर्ष, महिला आरक्षणाचा प्रयोग, “जंगलराज” ते “सुशासन” हा बदल.

वेगळेपणा: हे पुस्तक केवळ चरित्र नाही, तर बिहारच्या राजकीय-सामाजिक बदलांचा आराखडा आहे.

कमकुवत बाजू

काही समीक्षकांच्या मते, पुस्तकाच्या शेवटच्या अध्यायांत नीतीश कुमार यांच्या कामगिरीचं विश्लेषण थोडं पृष्ठभागी वाटतं. लेखकाचा विषयाशी असलेला वैयक्तिक संबंध काही वाचकांना पक्षपाती वाटू शकतो. याशिवाय, २०११ नंतरच्या बिहारमधील राजकीय उलथापालथींचा समावेश नसल्याने पुस्तक आजच्या संदर्भात अपूर्ण भासू शकतं. अधिक डेटा, दस्तऐवज आणि विरोधी दृष्टिकोन अपेक्षित होते.

समीक्षात्मक दृष्टिकोन

Nitish Kumar and the Rise of Bihar हे पुस्तक नीतीश कुमार यांच्या नेतृत्वाची एक सखोल केस स्टडी आहे. सिन्हा यांनी दाखवले आहे की बिहारसारख्या राज्यात केवळ घोषणांनी विकास होत नाही; सामाजिक गटांना प्रतिनिधित्व, धोरणात्मक निर्णय आणि शासनयंत्रणेत सुधारणा या सर्व गोष्टींचा संगम आवश्यक आहे.

Hindustan Times च्या समीक्षेनुसार, सिन्हा यांनी मित्र असूनही चिकित्सक प्रामाणिकता दाखवली आहे. पुस्तकाचं एक वैशिष्ट्य म्हणजे बिहारमधील “जातीय राजकारण” आणि “विकास राजकारण” या दोन्हींच्या संघर्षाचं समांतर दर्शन.

Konkandhara च्या वाचकांसाठी हे पुस्तक महत्त्वाचं आहे कारण महाराष्ट्रातही जाती, आघाड्या, विकास आणि सत्तासंघर्ष हे प्रश्न तितकेच निर्णायक आहेत. नीतीश कुमार यांचा प्रवास दाखवतो की व्यक्तीचा यशस्वी राजकीय प्रवास म्हणजे संपूर्ण समाजातील बदलांशी झगडण्याची प्रक्रिया असते.

Conclusion

Nitish Kumar and the Rise of Bihar हे पुस्तक एका व्यक्तीच्या राजकीय जीवनापलीकडे जाऊन, राज्याच्या सामाजिक-राजकीय बदलांची कहाणी सांगतं.

“नीतीशचं यश म्हणजे बिहारचं पुनरुत्थान — पण तो अजून अपूर्ण प्रवास आहे.”
“राजकारणात टिकाव मिळवायचा असेल, तर दृष्टी, धोरण आणि लोकांचा विश्वास या तिन्हींचा संगम आवश्यक आहे.”