पुस्तकाचं नाव: Politics in India
लेखक: राजनी कोठारी (Rajni Kothari)
प्रकाशक: Orient Blackswan (पहिली आवृत्ती: 1970, पुनर्मुद्रण: पुढील अनेक वर्षांत)

“भारतीय लोकशाही खरंच भारतीय आहे का, की ती फक्त ब्रिटिश राजसत्तेचा वारसा आहे?” — हा प्रश्न Politics in India वाचताना सतत जाणवतो. राजनी कोठारी यांनी भारतीय लोकशाहीची पहिली तीन दशके इतक्या सूक्ष्मपणे उलगडली आहेत की हे पुस्तक आजही classic text म्हणून मानलं जातं. काँग्रेसचं वर्चस्व, जात-पंथ-भाषा यांचा राजकारणावरचा प्रभाव, आणि समाज-राज्य यांच्यातील परस्परसंवाद या सर्वांचा प्रगल्भ वेध या ग्रंथात आहे.

राजनी कोठारी (1928–2015) हे भारतातील आघाडीचे राजकीय शास्त्रज्ञ आणि विचारवंत होते. त्यांनी Centre for the Study of Developing Societies (CSDS) ची स्थापना करून भारतीय राजकारणाच्या शास्त्रीय अभ्यासाला नवा पाया घातला. Politics in India (1970) हे त्यांचं सर्वात प्रभावी पुस्तक मानलं जातं. त्याशिवाय Politics and the State in India, Democratic Polity and Social Change, State Against Democracy ही अनेक पुस्तकं त्यांनी लिहिली. भारतीय राजकारणाच्या प्रारंभीच्या टप्प्याला स्पष्ट करणारी त्यांची “Congress System” ही संकल्पना आजही अभ्यासक वापरतात. त्यांच्या लेखनाला शास्त्रज्ञ, पत्रकार, धोरणकर्ते आणि विद्यार्थ्यांकडून अपार मान्यता मिळाली आहे.

Politics in India हे भारतीय लोकशाहीचं एक मूलभूत reference point आहे. 1970 मध्ये प्रकाशित झालेलं हे पुस्तक अजूनही राजकीय शास्त्र, समाजशास्त्र आणि इतिहास अभ्यासकांच्या हातात असतं.

पुस्तकात कोठारी यांनी भारतीय राजकारणाचा अभ्यास अनेक स्तरांवर केला आहे:

काँग्रेस सिस्टम: स्वातंत्र्यानंतरच्या दोन दशकांत काँग्रेस हा umbrella organization कसा ठरला, विविध जात, धर्म, वर्गांना सामावून घेत सत्ता टिकवली, हे त्यांनी विश्लेषित केलं.

सामाजिक संरचना: जात, धर्म, भाषा आणि प्रांतिकता या घटकांनी लोकशाहीला आकार दिला — आणि हे घटक केवळ समाजापुरते मर्यादित नसून राजकीय समीकरणं ठरवणारे घटक झाले.

लोकशाहीतील ताणतणाव: लोकशाही म्हणजे फक्त संविधानिक यंत्रणा नाही, तर ती समाजातील संघर्षांचं प्रतिबिंब आहे — हे त्यांनी ठळक केलं.

विकास आणि सत्ता: ग्रामीण समाज, जमीन सुधारणा, शिक्षण, औद्योगिकीकरण यांचा राजकीय सत्तेशी कसा संबंध आहे हे ते मांडतात.

या ग्रंथात इतिहास, समाजशास्त्र आणि राजकीय शास्त्र यांचा संगम आहे. भारतीय लोकशाही ही एक सतत घडणारी प्रक्रिया आहे — कधी तडजोडी, कधी संघर्ष, कधी प्रयोग. हे पुस्तक वाचकाला स्मरण करून देतं की लोकशाही ही स्थिर नसून सतत बदलणारी जिवंत यंत्रणा आहे.

पुस्तक भारतीय लोकशाहीच्या प्रारंभीच्या दशकांचा दस्तऐवज आहे. काँग्रेस पक्षाचं वर्चस्व का टिकून राहिलं, कोणते गट त्यात सामील झाले, आणि त्याचं संतुलन कधी बिघडलं — हे कोठारी यांनी सविस्तर मांडलं.

त्यांच्या मते, भारतीय लोकशाही म्हणजे “विविधतेचं व्यवस्थापन”. जात, धर्म, प्रांत, वर्ग यांच्यातील ताणतणाव संतुलित करणं हेच राजकारणाचं काम ठरलं. पुस्तक वाचकाला समजावतं की भारतीय लोकशाही ही केवळ संविधानावर नाही तर समाजाच्या गुंतागुंतीच्या वास्तवावर उभी आहे.

भाषा शैली: शास्त्रीय पण वाचनीय; गुंतागुंतीच्या संकल्पना स्पष्टपणे मांडल्या आहेत.

कथनाची ताकद: समाजाच्या विविध पायऱ्यांना राजकीय संदर्भात जोडण्याची क्षमता अप्रतिम.

प्रभावी संकल्पना: “Congress System” ही कल्पना आजही भारतीय लोकशाहीचा पाया समजण्यासाठी महत्त्वाची.

वेगळेपणा: हे पुस्तक फक्त राजकीय इतिहास सांगत नाही, तर समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून त्याची मांडणी करतं.

आजच्या वाचकाला हे पुस्तक काही अंशी कालबाह्य वाटू शकतं, कारण ते प्रामुख्याने 1950–60 च्या दशकांवर आधारित आहे. काही भागात आकडेवारी व शास्त्रीय संदर्भ इतके घनदाट आहेत की सामान्य वाचकांसाठी वाचन जड जाऊ शकतं. तसेच, Congress System नंतरच्या दशकांत कमजोर झाली; त्यामुळे या संकल्पनेची उपयुक्तता समजून घेण्यासाठी पूरक अभ्यासाची गरज आहे.

Politics in India हे भारतीय लोकशाहीच्या अभ्यासात एक मैलाचा दगड आहे. कोठारींचं निरीक्षण की काँग्रेस पक्षाने विविध गटांना सामावून लोकशाही स्थिर ठेवली — हे 1970 पर्यंत अचूक ठरतं. पण त्यानंतर प्रादेशिक पक्षांचा उदय, जातीय-धार्मिक ध्रुवीकरण आणि आघाडी सरकारांचा काळ सुरू झाला.

तरीसुद्धा, या पुस्तकातील मुख्य धडा आजही लागू आहे — भारतीय लोकशाही ही “विविधता व्यवस्थापनाची कला” आहे. महाराष्ट्रासारख्या राज्यातसुद्धा जातीय राजकारण, ग्रामीण-शहरी तफावत, प्रांतिक ओळख या प्रश्नांमुळे हे विश्लेषण अधिक सुसंगत ठरतं.

कोठारींचा एक मोठा संदेश असा आहे की लोकशाही ही एक “जिवंत प्रक्रिया” आहे. ती संवाद, तडजोड आणि संघर्षातूनच वाढते. आजच्या काळात जेव्हा लोकशाहीवर दबाव आहे, तेव्हा Politics in India आपल्याला आठवण करून देतं — संघर्ष टाळता येत नाही; तोच लोकशाहीचा श्वास आहे.

Politics in India हे पुस्तक गंभीर वाचक, संशोधक आणि विद्यार्थ्यांसाठी अपरिहार्य आहे. ते दाखवतं:

“भारतीय लोकशाही ही संघर्ष आणि विविधतेतून उभी राहते.”
“राजकारण म्हणजे विविधतेचं व्यवस्थापन — आणि तोच तिचा खरा चेहरा आहे.”