प्रतिनिधी महाड – दिनेश चाफळकर

महाराष्ट्राच्या राजकारणात प्रशासनाची धडाडी, निर्णयांची गती आणि कामाची ठोस अंमलबजावणी यांचे प्रतिक म्हणजे अजितदादा पवार. शून्यातून विश्व उभारणाऱ्या या झंझावाताने सहकार, सिंचन, अर्थकारण आणि प्रशासन अशा अनेक क्षेत्रांवर आपली ठसा उमटवला. ‘शब्दाला पक्का’ आणि कामात कुठलीही तडजोड न करणारे नेते म्हणून त्यांची ओळख होती. त्यांच्या जाण्याने महाराष्ट्राच्या राजकारणातील एक संपूर्ण पर्व आज इतिहासजमा झाले आहे.

IMAGE CREDIT : TOI

२२ जुलै १९५९ रोजी अहमदनगर जिल्ह्यातील देवळाली प्रवरा येथे अजितदादा पवार यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील अनंतराव पवार हे मुंबईतील प्रसिद्ध ‘राजकमल स्टुडिओ’मध्ये कार्यरत होते. बालपण देवळाली प्रवरा येथे गेले; साधी राहणी, शिस्त आणि कष्टाची सवय लहानपणापासूनच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनली. प्राथमिक शिक्षण गावातच झाले. पुढील शिक्षणासाठी ते मुंबईला गेले, मात्र कुटुंबाची शेती आणि काका शरद पवार यांच्या राजकीय कामात मदत करण्यासाठी ते पुन्हा बारामतीत परतले. याच काळात ग्रामीण वास्तव, शेतकऱ्यांच्या अडचणी आणि सहकाराची ताकद त्यांनी जवळून अनुभवली.

१९८२ साली सहकारी साखर कारखान्याच्या संचालकपदापासून अजितदादांचा सार्वजनिक जीवनातील प्रवास सुरू झाला. सहकार क्षेत्रातील त्यांची पकड लवकरच दृढ झाली. १९९१ मध्ये पुणे जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेच्या अध्यक्षपदी त्यांची निवड झाली आणि सलग १६ वर्षे त्यांनी या संस्थेचे नेतृत्व करत सहकाराला नवी दिशा दिली.
१९९१ मध्ये बारामती लोकसभा मतदारसंघातून ते खासदार झाले; मात्र शरद पवार केंद्रात संरक्षणमंत्री झाल्यावर त्यांनी खासदारकीचा त्याग करून आमदार म्हणून राज्याच्या राजकारणात सक्रिय भूमिका स्वीकारली. सुधाकरराव नाईक मंत्रिमंडळात कृषी व फलोत्पादन राज्यमंत्री म्हणून त्यांनी प्रशासनाचा अनुभव घेतला.
१९९९ नंतर राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या स्थापनेनंतर जलसंपदा मंत्री म्हणून त्यांनी सिंचन क्षेत्रात मोठे निर्णय घेतले. धरणे, कालवे आणि पाणीवाटप व्यवस्थेमुळे त्यांना ‘मंत्रालयाचा वाघ’ अशी ओळख मिळाली. २०१० पासून उपमुख्यमंत्रीपदाचा काळ, २०१९ चा पहाटेचा शपथविधी, महाविकास आघाडीतील अर्थमंत्री म्हणून काम आणि २०२३ नंतरचा महायुतीतील सहभाग—हे सारे त्यांच्या राजकीय आयुष्यातील निर्णायक turning points ठरले.

अजितदादा पवार यांचा प्रभाव केवळ एखाद्या पक्षापुरता मर्यादित नव्हता; तो महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय संस्कृतीवर खोलवर रुजलेला होता. सहकार क्षेत्रात त्यांनी निर्णयक्षमता आणि आर्थिक शिस्त यांचा आदर्श निर्माण केला. पुणे जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेसारख्या संस्थांमधून त्यांनी ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळ दिले.
जलसंपदा मंत्री म्हणून त्यांनी राज्याच्या सिंचन धोरणाला गती दिली. अनेक प्रकल्पांमुळे दुष्काळी भागांना पाणी मिळाले, शेती उत्पादनात वाढ झाली आणि ग्रामीण रोजगाराला चालना मिळाली. त्यांच्या कार्यपद्धतीत वेग, थेट निर्णय आणि अधिकाऱ्यांवरची पकड ही वैशिष्ट्ये होती. त्यामुळेच प्रशासनात ‘काम हवे असेल तर अजितदादांकडे जा’ ही भावना निर्माण झाली.
उपमुख्यमंत्री आणि अर्थमंत्री म्हणून त्यांनी राज्याची तिजोरी हाताळताना विकास व सामाजिक योजनांमध्ये समतोल साधला. कोरोना काळातील आर्थिक व्यवस्थापन, कल्याणकारी योजनांची अंमलबजावणी आणि वित्तीय शिस्त यामुळे ते प्रशासकीयदृष्ट्या विश्वासार्ह नेते ठरले.
राजकीयदृष्ट्या त्यांचे निर्णय अनेकदा वादग्रस्त ठरले, विशेषतः २०१९ चा पहाटेचा शपथविधी आणि २०२३ मधील पक्षफूट. मात्र या निर्णयांनी महाराष्ट्राच्या राजकारणातील स्थैर्य, सत्ता-समीकरणे आणि पक्षांतर्गत लोकशाही यावर मोठी चर्चा घडवून आणली. पुढील पिढ्यांसाठी हा एक महत्त्वाचा धडा ठरतो—राजकारणात निर्णयांची किंमत मोठी असते.
आजच्या काळात अजितदादांचा वारसा ‘काम करा, परिणाम दाखवा’ या तत्त्वात दिसतो. बारामती मॉडेल हा त्यांच्या दृष्टिकोनाचा जिवंत पुरावा आहे—शेती, शिक्षण, पायाभूत सुविधा आणि शहरी नियोजन यांचा संतुलित विकास. Konkandhara च्या वाचकांसाठी अजितदादांचा जीवनप्रवास हा नेतृत्व, प्रशासन आणि वास्तववादी राजकारण यांचा अभ्यास करण्याचा संदर्भबिंदू आहे. त्यांच्या आयुष्यातून मिळणारा सर्वात मोठा takeaway म्हणजे—सत्ता ही साधन आहे, अंतिम उद्दिष्ट नाही.

अजितदादा पवार म्हणजे केवळ एक व्यक्ती नव्हे, तर एक कार्यसंस्कृती होती. वेळेची शिस्त, निर्णयांची स्पष्टता आणि कामाचा ध्यास यामुळे त्यांनी महाराष्ट्राच्या राजकारणात अमिट ठसा उमटवला. त्यांच्या जाण्याने एक पर्व संपले असले, तरी त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढील पिढ्यांना दिशा देत राहील.