आपल्याला नेहमी शिकवलं गेलं की भारतावर इंग्रजांनी 1857 नंतर सत्ता प्रस्थापित केली. पण प्रश्न असा आहे की – एका व्यापारी कंपनीने, “ईस्ट इंडिया कंपनीने”, जगातील सर्वात मोठ्या साम्राज्यांपैकी एक असलेल्या मुघल साम्राज्यावर कसं वर्चस्व मिळवलं? या ऐतिहासिक आणि धक्कादायक प्रवासाची कहाणी म्हणजे The Anarchy.

विल्यम डॅलरिंपल हे सुप्रसिद्ध ब्रिटिश इतिहासकार, लेखक व पत्रकार आहेत. भारतीय इतिहास, कला आणि संस्कृती यांचा सखोल अभ्यास करून त्यांनी अनेक प्रभावी पुस्तके लिहिली आहेत. White Mughals, Return of a King, City of Djinns ही त्यांची नामांकित साहित्यकृती आहेत. भारतीय इतिहासातील गुंतागुंतीच्या घटना सोप्या भाषेत आणि रोचक शैलीत मांडण्याचं त्यांचं वैशिष्ट्य आहे.

The Anarchy: The East India Company, Corporate Violence, and the Pillage of an Empire हे पुस्तक 2019 मध्ये प्रकाशित झालं आणि लगेचच जगभर चर्चेत आलं. या ग्रंथात विल्यम डॅलरिंपल यांनी 1599 मध्ये स्थापन झालेल्या ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या जन्मापासून ते 1803 मध्ये दिल्लीच्या ताब्यापर्यंतच्या इतिहासाचा मागोवा घेतला आहे.

हे पुस्तक केवळ ऐतिहासिक वर्णन नाही, तर जगातील पहिल्या बहुराष्ट्रीय कंपनीने कशा प्रकारे व्यापारी हेतूने भारतात प्रवेश केला आणि हळूहळू शस्त्रबळ, कारस्थानं आणि भ्रष्टाचार वापरून संपूर्ण साम्राज्यावर नियंत्रण मिळवलं, याचा थरारक प्रवास आहे.

मुघल साम्राज्य त्या काळी विशाल असलं तरी अंतर्गत कलह, प्रादेशिक बंड, आणि आर्थिक गोंधळ यामुळे ते हळूहळू कमकुवत होत होतं.

या परिस्थितीचा फायदा घेत ईस्ट इंडिया कंपनीने व्यापारी करार, फौज, मुत्सद्देगिरी आणि फितुरीच्या जोरावर सत्ता मिळवली.

कंपनीच्या खाजगी सैन्याची ताकद प्रचंड वाढली – इतकी की ती त्या काळच्या अनेक युरोपीय राष्ट्रांच्या लष्करापेक्षा अधिक शक्तिशाली ठरली.

प्लासीची लढाई (1757), बक्सरची लढाई (1764) यांसारख्या निर्णायक युद्धांनी कंपनीला बंगाल, बिहार, ओडिशा यासह प्रचंड संपत्ती व जमिनींचा अधिकार मिळवून दिला.

लेखकाने कंपनीचं रूप “व्यापारी संस्था” नसून “कॉर्पोरेट राक्षस” असं दाखवलं आहे. केवळ नफा मिळवण्याच्या हव्यासापोटी कंपनीने देशातील आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक रचना उद्ध्वस्त केली.

डॅलरिंपल यांच्या लिखाणाची ताकद म्हणजे ते केवळ युद्ध आणि राजकारणाची कहाणी सांगत नाहीत, तर त्या काळातील समाज, शेतकरी, कारागीर, व्यापारी, स्त्रिया यांचं जीवन कसं बदललं हेही उलगडून दाखवतात. वाचकाला इतिहास फक्त शासकांचा नाही तर सामान्य माणसांचा अनुभव म्हणून समजतो.

पुस्तकाचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे आधुनिक कॉर्पोरेट जगाशी जोडलेलं भयंकर साम्य. ईस्ट इंडिया कंपनी ही जगातील पहिली “लिमिटेड लायबिलिटी कंपनी” होती. तिचे भागधारक लंडनमध्ये आरामात बसून भारतातल्या लुटीवर नफा कमावत होते. डॅलरिंपल यांनी या उदाहरणाद्वारे कॉर्पोरेट लालसेचे धोके दाखवले आहेत.

इतिहास, राजकारण आणि अर्थशास्त्र यांचा सुंदर संगम या पुस्तकात दिसतो. रोमहर्षक कथनशैलीमुळे हे पुस्तक वाचकाला बांधून ठेवतं.

ईस्ट इंडिया कंपनीचा जन्म व वाढ

मुघल साम्राज्याचं हळूहळू होत जाणारं पतन

प्रमुख लढाया व करार (प्लासी, बक्सर)

कंपनीच्या सैन्याचं वर्चस्व

भारतीय समाज व अर्थव्यवस्थेवर परिणाम

भाषा शैली: थरारक आणि सिनेमॅटिक.

कथनाची ताकद: ऐतिहासिक तपशील वाचकाला रोमांचक प्रवास घडवतो.

वेगळेपणा: ईस्ट इंडिया कंपनीला “कॉर्पोरेट साम्राज्य” म्हणून दाखवण्याचा अनोखा दृष्टिकोन.

प्रभावी प्रसंग: प्लासीची लढाई आणि तिच्या परिणामांचं सविस्तर वर्णन.

काही ठिकाणी लष्करी मोहिमा आणि राजकीय करारांवर जास्त भर दिल्याने सामान्य वाचकाला गुंतागुंतीचं वाटू शकतं.

पुस्तकाचं परिमाण मोठं असल्याने (600+ पृष्ठे) धैर्यशील वाचकांचीच कसोटी पाहतं.

The Anarchy हे फक्त इतिहासाचं पुस्तक नाही तर आधुनिक भांडवलशाहीचं आरसा आहे. कंपनीच्या अमर्याद लालसेने भारताची राजकीय व आर्थिक कणा मोडली, हे लेखकाने पुराव्यानिशी दाखवलं आहे.

हे पुस्तक प्रत्येक भारतीयाने वाचायलाच हवं. ते आपल्याला सांगतं की इतिहास फक्त तलवारी आणि राजवटींचा नाही, तर “कॉर्पोरेट शक्ती” कशी एका देशाचं भविष्य बदलू शकते याचाही आहे.
👉 “भारत कसा व्यापारी कंपनीच्या तावडीत सापडला – या सत्यकथेने आपण हादरून जाल.”