पुस्तकाचं नाव: India’s External Intelligence: Secrets of Research and Analysis Wing (RAW)
लेखक: Maj. Gen. (Retd.) V. K. Singh
प्रकाशक: Manas Publications

“गुप्तचर कार्य हा गुप्तपणे लढला जाणारा एक युद्ध आहे — शत्रूशी नव्हे, तर असुरक्षिततेशी.” India’s External Intelligence या पुस्तकातून निवृत्त मेजर जनरल व्ही. के. सिंग यांनी भारताच्या बाह्य गुप्तचर संस्था RAW च्या अदृष्य जगाची झलक दिली आहे. वाचकाला यातून जाणवतं की गुप्तचर अधिकारी बंदुकीपेक्षा माहितीच्या जोरावर लढतात. हे पुस्तक दाखवते की या संस्थेत काम करणं म्हणजे शांततेसाठी अखंड जागरूकता आणि देशाच्या सुरक्षेसाठी पाठीमागून चाललेलं रणांगण आहे.

Maj. Gen. V. K. Singh हे भारतीय सेनेत वरिष्ठ पदावर कार्यरत राहिलेले अधिकारी आहेत. लष्करी सेवेनंतर त्यांची नेमणूक Research and Analysis Wing (RAW) या देशाच्या अत्यंत महत्त्वाच्या गुप्तचर संस्थेत झाली. त्यांच्या दीर्घ सेवेतून त्यांनी गुप्तचर कार्याची यंत्रणा, त्यातील सामर्थ्य व मर्यादा जवळून पाहिल्या. India’s External Intelligence हे त्यांचं पुस्तक या अनुभवांचा प्रामाणिक आलेख आहे. या ग्रंथाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे एखाद्या वरिष्ठ अधिकाऱ्याने संस्थेच्या कामकाजावर इतक्या उघडपणे लिहिलं आहे. सिंग यांनी यातून केवळ रहस्य नव्हे तर संस्थात्मक दोष, नैतिकता आणि सुधारणांची गरजही अधोरेखित केली आहे.

India’s External Intelligence हे नॉनफिक्शन / गुप्तचर व राष्ट्रीय सुरक्षा या प्रकारातील पुस्तक आहे. याचं मुख्य आकर्षण म्हणजे ते RAW च्या कार्यप्रणालीची आतली झलक वाचकापुढे आणतं. परंतु, हे पुस्तक “स्पाय स्टोरीज” च्या चकाकीत न रमता संस्थेच्या संरचना, दोष आणि प्रशासकीय समस्या यांच्यावर अधिक केंद्रित आहे.

पुस्तकात सुरुवातीला RAW ची स्थापना आणि पार्श्वभूमी उलगडली आहे. 1968 मध्ये इंदिरा गांधी यांच्या काळात स्थापन झालेल्या या संस्थेने भारताच्या सुरक्षेचं महत्त्वाचं काम केलं. पण, लेखक सांगतात की RAW च्या यंत्रणेत अनेक कमकुवत दुवे आहेत — खरेदी प्रक्रिया, जवाबदारीचा अभाव, राजकीय हस्तक्षेप, आणि कार्यकारी स्तरावरील अव्यवस्था.

लेखकाने गुप्तचर कार्याच्या दोन अंगांना विशेष अधोरेखित केलं आहे:

Human Intelligence (HUMINT): प्रत्यक्ष व्यक्तींच्या संपर्कातून मिळणारी माहिती.

Signals Intelligence (SIGINT): तांत्रिक व इलेक्ट्रॉनिक साधनांतून मिळणारा डेटा.

ते दाखवतात की या अंगांना चालना देण्यासाठी संस्थात्मक स्वातंत्र्य आणि काटेकोर नियंत्रण गरजेचं आहे. मात्र वास्तवात, RAW ला राजकीय इच्छाशक्ती व पारदर्शकता या दोन्ही गोष्टींचा अभाव भासतो.

पुस्तकाच्या शेवटच्या भागात सिंग यांनी सुधारणा सुचवल्या आहेत — जवाबदारीची साखळी मजबूत करणे, कार्यपद्धतीत पारदर्शकता आणणे, तंत्रज्ञानाचा अधिक परिणामकारक वापर करणे, आणि राजकीय हस्तक्षेप टाळणे.

यामुळे India’s External Intelligence हे केवळ संस्थेचं उघडं पत्रक नसून, भविष्यासाठीचे आराखडेही वाचकांसमोर ठेवतं.

पुस्तकाचा प्रवास RAW च्या स्थापनेपासून सुरू होतो. 1962 च्या युद्धानंतर भारताला एका मजबूत बाह्य गुप्तचर संस्थेची गरज भासली आणि 1968 मध्ये RAW ची निर्मिती झाली. पुढे लेखक स्वतःचे अनुभव सांगतो — माहिती गोळा करणं, तंत्रज्ञान वापरणं, आणि त्यात येणाऱ्या अडचणी.

त्याचबरोबर पुस्तकात गुप्तचर अधिकाऱ्याचं जग दाखवलं आहे: अनिश्चितता, जबाबदारीचं ओझं, आणि सततचा तणाव. शेवटी, RAW च्या संघटनात्मक दोषांवर भाष्य करत सुधारणा सुचवल्या आहेत. त्यामुळे हे पुस्तक एकाच वेळी अनुभवकथन आणि धोरणात्मक विचारांचं संमिश्र रूप आहे.

भाषा शैली: स्पष्ट, तपशीलवार आणि तांत्रिक पण वाचकाला सहज समजणारी.

अनुभवाची ताकद: लेखकाचे प्रत्यक्ष अनुभव पुस्तकाला विश्वासार्हता देतात.

संघटनात्मक निरीक्षण: गुप्तचर संस्था फक्त रोमांच नाही, तर प्रशासन व उत्तरदायित्वाच्या समस्याही आहेत हे स्पष्ट होतं.

नैतिक प्रश्न: सुरक्षा आणि लोकशाही स्वातंत्र्य यांच्यातील संघर्ष अधोरेखित करणं हे पुस्तकाचं महत्त्वाचं वैशिष्ट्य आहे.

ज्यांना “स्पाय थ्रिलर” शैलीची अपेक्षा आहे त्यांच्यासाठी हे पुस्तक निराशाजनक वाटू शकतं, कारण यात ऑपरेशनल गोष्टींपेक्षा संस्थात्मक दोषांवर भर आहे.

सुरक्षेच्या कारणास्तव अनेक तपशील लेखकाने दिलेले नाहीत — त्यामुळे काही वाचकांना माहिती अपुरी वाटते.

काही समीक्षकांच्या मते लेखकाने संस्थेच्या दोषांवर जास्त भर दिला आहे, त्यामुळे पुस्तक थोडं पक्षपाती वाटतं.

गुप्तचर कार्यातील तांत्रिक संदर्भांमुळे सामान्य वाचकांना पुस्तक थोडं जड वाटू शकतं.

India’s External Intelligence हे पुस्तक गुप्तचर संस्थांच्या अंतर्गत कार्यपद्धती, त्यांचे सामर्थ्य आणि मर्यादा याविषयी रस असणाऱ्यांसाठी महत्त्वाचं आहे. सुरक्षा अभ्यासक, पत्रकार आणि धोरणकर्त्यांना हे विशेष उपयुक्त ठरेल.