कोकण प्रदेशाचं सांस्कृतिक वैभव सांगताना ‘दशावतार नाटक’चा उल्लेख टाळता येत नाही. ही लोककला केवळ मनोरंजन नाही, तर धर्म, अध्यात्म आणि लोकजीवनाचं जिवंत चित्रण आहे. गावोगावी मंदिरांच्या प्रांगणात, जत्रांच्या उत्सवात रात्रीभर रंगणारं हे नाटक श्रद्धा, भक्ती आणि लोकसंस्कृतीचं सुंदर मिश्रण आहे. विष्णूच्या दहा अवतारांच्या माध्यमातून समाजाला नैतिकतेची, धर्माचं पालन करण्याची आणि माणुसकीची शिकवण देणारी ही कला म्हणजे कोकणच्या जनमानसाचा आध्यात्मिक उत्सवच म्हणावा.

उगम आणि इतिहासाचा प्रवास

दशावतार नाटकाचं मूळ प्राचीन पुराणकथांमध्ये आणि भक्तिपरंपरेत दडलेलं आहे. वेद-पुराणांमध्ये वर्णिलेल्या विष्णूच्या दहा अवतारांच्या — मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की — कथा कोकणच्या लोकजीवनात इतक्या खोलवर रुजल्या की त्यातून एक विलक्षण नाट्यपरंपरा जन्माला आली.

१७व्या ते १८व्या शतकादरम्यान, विशेषतः रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि गोवा परिसरात या कलेचा विकास झाला. सुरुवातीला मंदिरांतील उत्सवांमध्ये भक्तिपर नाट्य म्हणून सादर केलं जाणारं हे नाटक, नंतर संवाद, नृत्य, संगीत आणि विनोद यांच्या मिश्रणातून एक समृद्ध लोकनाट्य परंपरेत परिवर्तित झालं.

सादरीकरणाची परंपरा आणि सौंदर्यशास्त्र

दशावतार नाटकाचं सादरीकरण आजही पारंपरिक उत्साहाने, रंगीबेरंगी मांडणीसह होतं.

मंच आणि जागा: हे नाटक खुल्या अंगणात, देवळाजवळ किंवा गावाच्या चौकात सादर केलं जातं. लाकडी चौकट, हाताने रंगवलेली पार्श्वभूमी, दिव्यांचा उजेड आणि ढोलकीचा ताल — हे सर्व मिळून दिव्यता निर्माण करतात.

संगीत व नृत्य: ढोलकी, ताशा, झांज, हार्मोनियम यांच्या साथीने कलाकार गीतं आणि संवाद सादर करतात. ‘कीर्तन’ आणि ‘हरिकथा’चा प्रभाव प्रत्येक सुरात जाणवतो.

वेशभूषा आणि अलंकार: मुकुट, गदा, धनुष्य-बाण, चंदनाचे टिळे, मोरपंख — या दैवी अलंकारांनी कलाकार स्वतःचं रूपांतरण करतात.

संवाद आणि भाषा: मराठी, संस्कृत आणि कोकणीचा गोड संगम. संवादात भक्ती आणि विनोद दोन्हीचा समतोल असतो.

कलाकारांची वैशिष्ट्यं: पारंपरिक पद्धतीनुसार सर्व भूमिका पुरुषच करतात; स्त्रीपात्रांसाठी ‘स्त्रीवेषी’ कलाकार असतात.

प्रत्येक अंकात भक्तिभाव, वीररस आणि करुणेचं मिश्रण असतं. त्यामुळे हे नाटक फक्त धार्मिक सादरीकरण राहत नाही, तर ते समाजाचं आरशातलं प्रतिबिंब ठरतं.

सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रभाव

दशावतार नाटकाने कोकणच्या सामाजिक जीवनावर खोल ठसा उमटवला आहे. ही कला समाजात नैतिक मूल्यांची बीजं पेरते — अहिंसा, दया, क्षमा, सत्य आणि धर्माचं पालन या तत्त्वांचा संदेश देते.

गावोगावी जत्रा आणि यात्रांच्या रात्री, मंदिराच्या प्रांगणात जमलेला जनसमुदाय, दिव्यांच्या प्रकाशात साकारलेला विष्णूचा अवतार — हे दृश्य लोकांसाठी भक्तीचा आणि ऐक्याचा अनुभव ठरतो. प्रत्येक गावातले कलाकार ही परंपरा जतन करत आहेत; अनेक घरांत तर दशावतार हे बालपणाचं पहिले रंगमंच असतं.

आधुनिक काळातील रूपांतर

आजही दशावतार नाटक आपली ओळख टिकवून आहे, परंतु काळानुसार त्यात आधुनिक तंत्रज्ञानाची सांगड घालण्यात आली आहे. LED लाइट्स, ध्वनी-प्रभाव, पार्श्वसंगीत यामुळे अनुभव अधिक समृद्ध झाला आहे. तरीही त्याचं आत्मिक सौंदर्य आणि साधेपणा अबाधित राहिला आहे.

तथापि, आधुनिक मनोरंजनाच्या प्रचंड पर्यायांमुळे पारंपरिक लोककलांवर सावली पडली आहे. अनेक कलावंतांना आर्थिक अडचणींचा सामना करावा लागतो, आणि तरुण पिढीला या कलेचं आकर्षण कमी झालं आहे. तरीही काही सांस्कृतिक संस्था आणि विद्यापीठं या परंपरेचं पुनरुज्जीवन करण्यासाठी कार्यरत आहेत — कार्यशाळा, संशोधन आणि डिजिटल माध्यमांतून ही कला पुन्हा लोकांपर्यंत पोहोचत आहे.

भविष्याचा मार्ग आणि अपेक्षा

दशावतार नाटकाचं संवर्धन म्हणजे आपल्या संस्कृतीचं संरक्षण. भविष्यात या कलेत सामाजिक मुद्द्यांचा समावेश करून ती अधिक प्रभावी बनवता येईल — पर्यावरण, शिक्षण, महिला सक्षमीकरण यांसारख्या विषयांवरही ही परंपरा बोलू शकते.

पुढच्या पिढीने या नाट्यपरंपरेतून केवळ भक्ती नव्हे, तर मूल्यांची जाणीव घ्यावी, हीच खरी अपेक्षा.

दशावतार नाटक ही कोकणची आत्मा आहे — भक्ती, कलात्मकता आणि समाजशिक्षणाचं सुंदर संगम. ती आपल्याला आठवण करून देते की लोककला ही फक्त मनोरंजन नाही, ती संस्कृतीचं शाश्वत प्रतिबिंब आहे.

दशावतार नाटकाचं जतन म्हणजे आपल्या अध्यात्मिक ओळखीचं रक्षण. चला, ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या नेऊ या — कारण ही केवळ कला नाही, तर आपल्या संस्कृतीचा पाया आहे.